Morgunblaðið - 14.03.2004, Side 11

og því fóru stjórnendur fram á
greiðslustöðvun í desember. Félag-
ið fór síðan í nauðasamninga, en um
þá samninga skapaðist dómsmál
sem Móar töpuðu á endanum. Sam-
tals liðu um 11 mánuðir frá því fé-
lagið fór í greiðslustöðvun þar til
það var úrskurðað gjaldþrota í nóv-
ember í fyrra. Ákvörðun Búnaðar-
bankans um að sitja hjá þegar at-
kvæði voru greidd um frumvarp til
nauðasamninga, en ekki greiða at-
kvæði á móti eins og hann hafði áð-
ur lýst yfir að hann myndi gera,
varð til þess að framlengja líf Móa
um fimm mánuði.
Fjárhagsstaða Reykjagarðs var í
sjálfu sér ekkert betri en Móa, en
hins vegar stóðu fjárhagslega öfl-
ugari aðilar á bak við félagið, þ.e.
SS og Búnaðarbankinn. Eftir að SS
eignaðist 100% hlut í Reykjagarði
tóku stjórnendur félagsins ákvörð-
un um að færa eignir þess á nýja
kennitölu og skipta um nafn á
gamla félaginu, en það heitir í dag
Túnfótur ehf. Talsverður hluti
skuldanna var skilinn eftir í Tún-
fæti, en það félag fór í nauðasamn-
inga sem samþykktir voru í síðasta
mánuði. Lýst var kröfum upp á 494
milljónir og samningskröfur námu
336 milljónum. Frumvarp að
nauðasamningum fól í sér að 40%
krafna voru greiddar, en stærstu
kröfuhafar voru KB-banki og Fóð-
urblandan.
Eins og áður segir var sláturhús-
ið ekki byggt af Móum heldur
Landsafli. Móastöðin var síðar
framseld til Landvers og það fyr-
irtæki seldi þeim sem keypti
þrotabú Móa, Matfugli. Kaupverðið
var um 435 milljónir króna. Bygg-
ing hússins kostaði hins vegar yfir
700 milljónir þannig að tap Land-
vers er verulegt.
Þess má geta að Búnaðarbankinn
ábyrgðist að nokkru leyti greiðslur
frá Móum til Landsafls (Landvers).
Þessar greiðslur féllu á bankann
því Móum tókst ekki að standa í
skilum með leigu.
Versta ár í sögu svínaræktarinnar
Þó samkeppni í svínaræktinni
væri mikil var afkoma hennar allt
önnur en kjúklingaræktarinnar.
Árið 2000 töpuðu tvö stærstu búin,
Stjörnugrís og Svínabúið í Braut-
arholti, samtals 16 milljónum króna
á rekstrinum. Árið 2001 var
Stjörnugrís rekinn með 54 milljóna
króna tapi en rekstur Brautarholts-
búsins skilaði tæplega 38 milljóna
króna hagnaði. Bæði fyrirtækin
voru rekin með hagnaði árið 2002.
Hagnaður Stjörnugríss var 69
milljónir og Brautarholtsbúsins 61
milljón. Hafa ber í huga að stór
hluti hagnaðarins þetta ár var
vegna gengishagnaðar af erlendum
lánum.
Búin voru bæði mjög skuldsett.
Samkvæmt ársreikningi skuldaði
Brautarholtsbúið í árslok 2002 rétt
tæplega 1,2 milljarða króna, en
skuldir Stjörnugríss námu tæplega
1 milljarði króna. Engu að síður
hefðu bæði búin átt að geta staðið
undir þessari skuldsetningu við
eðlilegt rekstrarumhverfi.
Rekstrarumhverfi svínaræktar-
innar var hins vegar allt annað en
eðlilegt á árinu 2003 og þó að end-
anlegar tölur um reksturinn liggi
ekki fyrir má fullyrða að það ár hafi
verið það versta í sögu svínarækt-
arinnar á Íslandi. Einn viðmælandi
blaðsins orðaði það svo að „svína-
ræktin hefði einfaldlega farið á
hausinn árið 2003“.
Verð á svínakjöti á smásölumark-
aði lækkaði á einu ári um 40% og
dæmi voru um að bændur væru að
selja grísakjöt til kjötvinnslna á
innan við 100 krónur kílóið. Áður
en verðlækkunin hófst voru bænd-
ur að fá um 240 krónur fyrir kílóið.
Til að leita skýringa á þessu
verðhruni nægir ekki að horfa bara
á svínaræktina. Offramleiðsla var á
öllu kjöti, svínakjöti, kjúklingum og
lambakjöti og allir reyndu að
tryggja sölu með því að bjóða neyt-
endum sem hagstæðast verð. Sam-
kvæmt heimildum Morgunblaðsins
voru gerðar óformlegar tilraunir á
fyrri hluta ársins til að ná sam-
komulagi meðal framleiðenda um
að draga úr framleiðslu en þær
mistókust. Ástæðan var að nokkru
leyti sú að einstakir framleiðendur
voru komnir í þá stöðu að eina leið-
in til að halda rekstri búanna gang-
andi, a.m.k. til skamms tíma litið,
var að framleiða sem mest þannig
að fjárflæði í kassann minnkaði
ekki. Að nokkru leyti virðist sam-
keppnin hafa snúist um að vonast
eftir betri tíð þegar keppinautar
færu í gjaldþrot.
Árið 2002 hættu 10 svínabú starf-
semi. Í fyrra voru því ekki nema 17
bú starfandi. Í reynd voru framleið-
endurnir enn færri því að Vallárbú-
ið rekur svínabú á Melum og
Sléttusvín ehf. hefur verið í nánu
samstarfi við Vallárfeðga og selur
þeim smágrísi. Þá var um tíma
samstarf milli Vallár og svínabúsins
á Hýrumel sem er þriðja stærsta
svínabú landsins. Í lok síðasta árs
keyptu Vallárfeðgar svínabúið að
Bjarnastöðum á Suðurlandi, en það
hafði átt í fjárhagserfiðleikum.
Svínabúið að Brautarholti var í
samvinnu við svínabúin að Háholti
og Smárahlíð á Suðurlandi þar sem
framleiddir voru grísir. Sjálfstæðir
framleiðendur í svínarækt í dag eru
því u.þ.b. 10.
KB banki yfirtekur reksturinn
Eins og áður er rakið var rekstur
Brautarholtsfeðga orðinn mjög um-
svifamikill. Þeir ráku annað
stærsta svínabú landsins, annað
stærsta kjúklingabú landsins, ann-
að stærsta eggjabú landsins og
voru mjög umsvifamiklir í kjöt-
vinnslu. Staða fyrirtækjanna allra
var þröng í árslok 2002, ekki síst
vegna mikillar skuldsetningar. Mó-
ar voru þá þegar komnir í greiðslu-
stöðvun. Verðhrun á svínakjöti og
lágt verð á kjúklingum árið 2003
leiddi til þess að mikið tap varð
bæði á svínabúinu og Móum á því
ári.
Staða Síldar & fisks var einnig
orðin erfið. Árið 1999, árið áður en
Brautarholtsfeðgar keyptu fyrir-
tækið, var félagið rekið með 68
milljóna króna hagnaði og skuldir
þess námu 92 milljónum. Í árslok
2002 námu skuldir fyrirtækisins
303 milljónum og rekstrartap 20
milljónum. Staðan mun hafa versn-
að enn á síðasta ári, m.a. vegna
þess að ábyrgðir féllu á félagið.
Í árslok í fyrra hættu Brautar-
holtsfeðgar beinum afskiptum af
rekstri Síldar & fisks. Í janúar sl.
var Svínabúið í Brautarholti og fé-
lag sem hafði verið stofnað til að
fara með fasteignir Síldar & fisks
lýst gjaldþrota. Félag í eigu KB
banka, Braut ehf., yfirtók rekstur
svínabúsins og þar með 2/3 eign-
arhlutarins í Síld & fiski. Í febrúar
fór Nesbúið sömu leið, en þá yf-
irtók félag í eigu KB banka rekstur
þess. Gjaldþrot blasir við Nes-
búinu.
yttust í milljarða tap
2001. Ferskir kjúklingar stóðu
mjög illa árið 2000. Skuldir félags-
ins námu 308 milljónum og rekstr-
artap 33,4 milljónum. Eigið fé fé-
lagsins var neikvætt um 22,7
milljónir. Endurskoðandi segir í
ársskýrslu fyrir þetta ár: „For-
senda fyrir áframhaldandi rekstri
byggist á því að unnt verði að bæta
reksturinn verulega og afla félag-
inu fjár með lántökum, nýju hlutafé
eða á annan hátt.“ Endurskoðandi
gerir samskonar athugasemd árið
eftir en þá höfðu félögin verið sam-
einuð.
Eftir að Búnaðarbankinn eignað-
ist Reykjagarð var slátrun hætt í
sláturhúsi félagsins á Hellu og allri
slátrun beint í Móastöðina í Mos-
fellsbæ. Um þetta sköpuðust harð-
ar deilur því heimamenn á Hellu
voru ekki ánægðir með að störf
skyldu tapast á svæðinu og mikill
þrýstingur var settur á Búnaðar-
bankann að endurskoða afstöðu
sína.
Töpuðu yfir milljarði
á tveimur árum
Rekstur Reykjagarðs og Móa
gekk skelfilega á árinu 2001. Fyr-
irtækin töpuðu samtals 554 millj-
ónum króna og ekki gekk mikið
betur árið eftir þegar tapið varð
503 milljónir króna. Ekki er hægt
að draga aðra ályktun af ársreikn-
ingi fyrirtækjanna fyrir árið 2002
en þau hafi bæði verið gjaldþrota.
Skuldir Reykjagarðs námu 1.235
milljónum króna og eigið féð var
neikvætt um 268 milljónir. Skuldir
Móa námu 1.584 milljónum og eigið
féð var neikvætt um 430 milljónir.
Á þeim tæpu tveimur árum sem
Búnaðarbankinn átti Reykjagarð
nam rekstrartap fyrirtækisins um
630 milljónum króna. Rekstur fyr-
irtækisins var ómarkviss á þessum
árum. Fyrirtækið lokaði eins og áð-
ur segir sláturhúsi félagsins og fól
Móum slátrun. Vegna þrýstings frá
heimamönnum var ákveðið að reka
kjötvinnslu á Hellu sem þýddi að
kjúklingarnir voru aldir upp á Suð-
urlandi, fluttir til slátrunar í Mos-
fellsbæ, fluttir til baka til vinnslu á
Hellu og fluttir svo aftur á markað
á höfuðborgarsvæðinu.
Samkeppnisstofnun lagðist gegn
sameiningu Móa og Reykjagarðs
og setti ströng skilyrði fyrir sam-
starfi fyrirtækjanna um slátrun.
Vorið 2002 slitnaði svo upp úr sam-
starfi Reykjagarðs og Móa og eig-
andi Reykjagarðs, Búnaðarbank-
inn, ákvað að opna að nýju
sláturhúsið á Hellu, en til þess
þurfti að ráðast í talsvert dýrar
endurbætur á því.
Stjórnendur Búnaðarbankans
voru hins vegar eðlilega orðnir ærið
þreyttir á því að reka kjúklingabú
með tapi og um sumarið seldi bank-
inn Sláturfélagi Suðurlands 67%
hlut í Reykjagarði. Samningurinn
byggði á ákveðnum forsendum um
rekstur og markaðsaðstæður. Þær
forsendur gengu hins vegar ekki
eftir og því var samningnum „vikið
til hliðar“ sl. haust þegar SS keypti
fyrirtækið að fullu.
Árið 2001 var nýtt fyrirtæki, Ís-
landsfugl, sett á stofn á Dalvík, en
stofnun þess sýnir að það voru ekki
bara Brautarholtsfeðgar og Búnað-
arbankinn sem á þeim tíma töldu
hagnaðarvon í því að reka kjúk-
lingabú. Rekstur Íslandsfugls var
hins vegar kominn í þrot eftir innan
við hálfs árs rekstur. Norðlenska á
Akureyri endurfjármagnaði fyrir-
tækið og hluti skulda var felldur
niður, en það dugði ekki nema í um
níu mánuði og það varð gjaldþrota í
mars í fyrra. Lýstar kröfur í
þrotabúið námu um 280 milljónum
króna.
Viðskiptahugmynd
sem ekki gekk upp
Vorið 2002 má segja að ljóst hafi
verið að viðskiptahugmynd Móa,
um að búa til eitt öflugt kjúklinga-
fyrirtæki sem ræki sameiginlega
slátrun og kjötvinnslu, hafi verið úr
sögunni. Verð á kjúklingum var
lágt og tap á rekstri mjög mikið.
Búnaðarbankinn lét árið 2002
reikna út afkomu í kjúklingarækt
og niðurstaðan var sú að framleið-
endur greiddu um 120 krónur með
hverju kílói af kjúklingum. Slátur-
hús Móastöðvarinnar er stórt og
dýrt hús og það var augljóst að erf-
iðara yrði að reka það eftir að
Reykjagarður hætti að slátra í hús-
inu. Staðan var því mjög þröng og
ekki margir góðir kostir í stöðunni.
Í stað þess að fara með fyrirtækið í
gjaldþrot ákváðu stjórnendur fyr-
irtækisins að auka enn framleiðsl-
una og reyna þannig að styrkja
stöðu sína á markaðinum. Þetta
kallaði að sjálfsögðu á viðbrögð
samkeppnisaðilanna sem ekki vildu
gefa eftir markaðshlutdeild sína.
Aukin framleiðsla og hörð sam-
keppni leiddi til þess að verð á
kjúklingum féll um 15% frá ágúst
2002 fram til mars 2003.
Í ljósi þess hvað fjárhagur Móa
var veikur árið 2000 og skuldir fé-
lagsins miklar verður vart séð
hvernig fyrirtækið átti að þola það
mikla tap sem var á rekstrinum auk
verðlækkunar á kjúklingum.
Haustið 2002 sendu stjórnendur
fyrirtækisins bréf til kröfuhafa þar
sem lýst er að fyrirhugað sé að
endurskipuleggja fjárhag fyrirtæk-
isins m.a. með nýju hlutafé. Jafn-
framt er óskað eftir niðurfellingu
skulda. Þessi tilraun til frjálsra
nauðasamninga skilaði ekki árangri
MORGUNBLAÐIÐ SUNNUDAGUR 14. MARS 2004 11
ÞÓ AÐ menn séu almennt sammála
um það í dag að allt of hratt hafi
verið farið í fjárfestingar í svína- og
kjúklingarækt á síðustu árum má
jafnframt halda því fram að full rök
hafi verið fyrir uppbyggingu í þess-
um greinum. Neysluvenjur þjóð-
arinnar hafa verið að breytast á
undanförnum árum og áratugum.
Neysla á lambakjöti hefur dregist
saman meðan neysla á kjúklingum
og svínakjöti hefur aukist. Íslend-
ingar hafa haft sérstöðu að borða
miklu meira af lambakjöti en aðrar
þjóðir. Í reynd er kjötneyslan sífellt
að verða líkari því sem gerist í ná-
grannalöndum okkar.
Svínakjötið var með 9,4% af kjöt-
markaðinum árið 1985. Þetta hlut-
fall var komið upp í 15,7% fimm ár-
um síðar. Árið 1995 var hlutfallið
orðið 20,5% og 24,6% árið 2000.
Nú er svínakjötið með 27,6% af
markaðinum sem er álíka mikil
neysla og á lambakjöti. Neyslan á
kjúklingum hefur aukist enn hraðar
á síðustu árum. Kjúklingurinn var
með 10,7% af markaðinum árið
1995 og 16,5% fimm árum síðar. Nú
er þetta hlutfall 24,6%. Og neyslan
heldur áfram að aukast.
Enginn vafi lék á að það voru
sóknarfæri í svína- og kjúklingarækt.
Það voru margir sem komu auga á
þá möguleika sem lágu í þessum
greinum. Það sem raunverulega
gerist á árunum 1999–2002 var að
allir stærstu framleiðendur í þess-
um greinum fóru út í fjárfestingar
og juku framleiðsluna. Þetta á við þá
sem voru stærstir á markaðinum en
einnig suma af þeim sem voru með
minni og meðalstór bú.
Ástæðan fyrir þessum fjárfest-
ingum voru sóknarmöguleikar í
svínarækt, en einnig töldu eigendur
búanna að hætta væri á að þeir
stæðust ekki samkeppni ef þeir
stækkuðu ekki búin og hagræddu í
framleiðslunni. Sama gerðist í kjúk-
lingaræktinni. Samhliða mikilli upp-
byggingu Móabúsins hóf nýtt kjúk-
lingabú, Íslandsfugl, starfsemi á
Dalvík. Eigendur Reykjagarðs voru
heldur ekkert á því að gefa eftir
markaðshlutdeild til Móa og Íslands-
fugls baráttulaust.
Afleiðingin af þessari uppbygg-
ingu var mikil framleiðsluaukning
bæði á svínakjöti og kjúklingum.
Á árunum 2002 og 2003 fóru því
saman offramleiðslan á svínakjöti,
kjúklingum og raunar einnig á
lambakjöti. Sala á kjöti á árinu 2002
jókst um 4,8%, en framleiðslan
jókst hins vegar um 8,1%. Salan árið
2003 jókst um 5,9% og fram-
leiðslan jókst um svipað hlutfall eða
5,4%.
Öll uppbygging í svína- og kjúk-
lingarækt byggðist á því að fram-
undan væri jöfn og stöðug neyslu-
aukning á svínum og kjúklingum.
Þessi neysluaukning hefur í meg-
inatriðum gengið eftir. Reyndar má
segja að neysluaukningin á kjúkling-
um hafi orðið meiri en sumir svína-
bændur reiknuðu með í áætlunum
sínum. Óhætt er hins vegar að full-
yrða að hvorki bændur né lánveit-
endur þeirra reiknuðu með því verð-
hruni á kjöti sem varð 2002 og
2003.
Margir sáu tækifæri í
svína- og kjúklingarækt

     

 





 









 








   !! #$ % 
&%$   !! #$ %