Morgunblaðið - 14.03.2004, Qupperneq 22

22 SUNNUDAGUR 14. MARS 2004 MORGUNBLAÐIÐ
Morgunblaðið/Kristinn
Náttúrufræðihúsið í Vatnsmýrinni.
Morgunblaðið/Kristinn
Aðalbygging Háskóla Íslands var byggð fyrir happdrættisfé og vígð 1940.
Hún er löngu orðin eitt af helstu kennileitum höfuðborgarinnar.
Um þessar mundir fagnarHappdrætti Háskóla Ís-lands 70 ára afmæli sínu.Lög um það voru sam-þykkt á Alþingi hinn 3.
maí 1933 en fyrst var dregið í því 10.
mars 1934. Happdrættið fékk þegar í
byrjun geysigóðar viðtökur og fyrir
fé sem það hefur aflað hafa nær allar
byggingar á Háskólasvæðinu risið.
Hér er ekki ætlunin að rekja sögu
HHÍ en til gamans verður
rifjaður upp aðdragandi að
stofnun þess en hann var
býsna langur. Tilvitnan-
ir í ummæli þingmanna
eru sóttar í Alþingis-
tíðindi.
Þreifingar á Alþingi
Árið 1905 var fyrst
gerð tilraun til að fá
samþykkt lög um
happdrætti. Á þeim
tíma voru til happ-
drætti í Danmörku, t.d.
Klasselotteriet, sem er
ríkishappdrætti. Nokkuð
var um að Íslendingar
spiluðu í erlendum happ-
drættum, sennilega
mest í Danmörku. Marg-
ir sáu ofsjónum yfir því
fjármagni sem þannig
rann úr landi og m.a. í
ríkissjóð Dana. Nær
væri að ná því í lands-
sjóð. Flutningsmaður
frumvarps um stofnun
peningalotterís á Íslandi
var Pétur Jónsson frá
Gautlöndum. Í máli hans kom fram að
fjórir menn, tveir íslenskir og tveir
danskir, óskuðu eftir að fá leyfi til að
stofna peningalotterí hér á landi.
Samkvæmt frumvarpinu skyldu leyf-
ishafendur fá einkaleyfi til að reka
peningalotterí á Íslandi og jafnframt
skyldi bannað að versla með eða selja
útlenda lotteríseðla hérlendis eða
hafa á hendi nokkur störf þar að lút-
andi. Það er dálítið sérkennilegt að
flutningsmaður virtist hafa takmark-
aðan áhuga á að frumvarp hans yrði
samþykkt. Hann sagði m.a.:
„Jeg vona, að það þurfi ekki að
verða langar umræður um þetta
frumvarp, og skal geta þess, að ég flyt
það að eins fyrir beiðni merks manns,
sem ekki á sæti hér á þinginu. Jeg tók
það að mér að eins vegna þess, að
enginn annar þingmaður fékkst til
þess. Get jeg ekki sagt að ég sé mál-
inu kunnugur og fylgi því frumvarp-
inu ekki með neinu kappi. Jeg vildi að
eins stuðla að því, að maðurinn gæti
fengið að vita álit alþingis um málið.“
Pétur sagði enn fremur: „Frá mínu
sjónarmiði hef jeg enga sjerstaka
ástæðu til að mæla fram með frum-
varpinu, en skjólstæðingur minn
sagði mjer sínar ástæður og vil jeg
bera þær hér fram. Hann hjelt því
fram, að Íslendingar væru ekki svo
fáir farnir að draga í útlendum lott-
eríum, og það mundi fara í vöxt eptir
því sem samgöngurnar greiddust, og
ekki sízt, þegar hraðskeytasamband-
ið væri á komið. Nú er það kunnugt,
að ríkissjóðirnir hafa tekjur af þess-
um stofnunum, og áleit hann því, að
landssjóður mundi geta haft ein-
hverjar tekjur af þessu, enda væri
hann verðugri þess að njóta góðs af
spilamennsku Íslendinga en erlendir
ríkissjóðir.“ Aðeins einn þingmaður
tók til máls og lagði til að málinu yrði
vísað til skattanefndar. Þaðan átti
það ekki afturkvæmt.
Alvarleg atrenna
Hvað er lotterí?
Næsta tilraun var gerð 1912. Þá
voru flutningsmenn þeir Lárus H.
Bjarnason, Pétur Jónsson frá Gaut-
löndum, Valtýr Guðmundsson og Jón
Ólafsson, ritstjóri. Forystumaður
þeirra sem á móti voru var Bjarni
Jónsson frá Vogi. Umræður um
frumvarpið urðu mjög miklar og á
margan hátt skemmtilegar. Lárus H.
Bjarnason setti t.d. fram mjög góða
skilgreiningu á því hvað væri lotterí.
Hann sagði:
„Lotterí er stofnun, sem lysthaf-
endur kaupa hjá vinningsvon. Hve rík
sú vinningsvon er, fer eftir nánara
fyrirkomulagi lotterísins. Fyrir von-
ina greiðir lysthafi tiltekið gjald, árs-
gjald eða víðast misserisgjald, og fær
jafnframt kvittun eða heimildarbréf
fyrir voninni, og er slíkt bréf venju-
lega nefnt lotteríseðill.“
Á þessum tíma var hugsunin sú að
lotteríið yrði rekið í Danmörku.
Lárus sagði m.a.: „Hér á landi
hefur aldrei verið til lotterí,
og verður líklega seint. Til
þess ber einkum tvent:
Þjóðin er of fátæk og
fámenn til að bera lott-
erí, og í annan stað er
ekki að vænta héðan
viðskifta við útlend-
inga.“ Viðskipti Ís-
lendinga við erlend
happdrætti voru
mönnum einnig þyrnir
í augum því að Lárus
sagði: „Þeir munu ekki
fáir sem „spila“ í hinum
dönsku lotteríum, Klasse-
lotteríinu, Vare- og Ind-
ustri-lotteríinu og
Koloniallotteríinu og
jafnvel í lotteríum ut-
anríkis, einkum í Ham-
borgarlotteríinu.“
Er lotterí féglæfrar?
Bjarni frá Vogi var á
móti frumvarpinu.
Hann talaði um fé
glæfra og um það var
rifist, hvort lotterí væri
féglæfrar. Bjarni sagði
m.a.: „Annars kæri ég
mig ekki um að ræða ítarlega um
þetta atriði, hvað sé féglæfrar og
hvað ekki, en læt mér nægja að halda
því fram, að peningahappdrætti sé
féglæfrar.“ Bjarni sagði enn fremur:
„Ég minnist þess, að ég hefi lesið á
yngri árum mínum hjá Tacitusi og
Cæsari, að hinir gömlu Þjóðverjar
hafi tamið sér að kasta teningum um
stórar eignir og fjárupphæðir,
stundum jafnvel um sjálfa sig, og
urðu þeir oft og tíðum með þeim
hætti þrælar þeirra, er þeir öttu við.
Slík hlutkesti eru hinn mesti háski
hverri þjóð, sem temur sér þau. Þess
vegna hafa mörg ríki ýmist bannað
happdrætti eða tekið þau í eigin hönd,
og var það réttilega tekið fram hjá
hæstvirtum framsögumanni meiri hl.
(L.H.B.), að skárra sé að ríkin reki
sjálf þess háttar einokun heldur en
einstaklingar. Í flestum ríkjum eru
stranglega bönnuð öll áhættuspil, og
er óeðlilegt, að ríkin sjálf afli sér
tekna með því að reka þess háttar
fyrirtæki, sem þau banna einstökum
mönnum.
Þó ekki sé eins mikil hættan ef rík-
in reka þessi happdrætti á eigin hönd,
er það þó byggt á sömu grundvall-
arhugsun. Það sýnir meðal annars, að
ríkin hafa vonda samvizku af rekstri
happdrætta, er nú skal greina.
Í Austurríki var árið 1777 gert að
skilyrði fyrir happdrættisleyfi að 5 fá-
tækum stúlkum væri gefinn heiman-
mundur á ári hverju. Síðar var því
snúið upp í 12.000 marka gjald. Svip-
að fyrirkomulag hefur verið haft á
Prússlandi, og á Spáni hefir ákveðinn
hluti ágóða verið látinn ganga til
sjúkrahúss í Madrid. Þetta sýnir að
ríkin hafa viljað breiða yfir ósvinnuna
með góðgerðasemi.“ Og Bjarni frá
Vogi hélt áfram. „Enn fremur skal ég
leyfa mér að lesa hvað Falbe Hansen,
danskur höfundur, segir um þetta í
bók sinni „Finansvidenskab“. Hann
skrifar þar á bls. 96.: „Það er alment
viðurkent, að happdrætti sé til spill-
ingar svo sem önnur áhættuspil, veiki
löngun manna til að vinna sig áfram
með sinni eigin vinnu og sífeldum
sparnaði, leiði menn til að reiða sig á
ósennilega drauma og staðlausar
vonir, og menn fullyrða að reynslan
hafi sýnt að spilafíknin valdi deyfð og
oft glæpum. Flest ríki hafa kannast
við þetta í framkvæmdinni, er þau
hafa bannað alskonar áhættuspil.““
Jón Ólafsson, ritstjóri og alþingis-
maður, svaraði Bjarna. Hann sagði
m.a.: „Ég sé nú að það hefir verið
laumað blaði á borðið hjá mér meðan
ég var var að tala. Það er ef til vill
„innlegg“ í málið.
Að horfa á’ hann er helvíti,
að hlusta á’ hann er kvalræði,
að hleypa á’ hann væri hollræði,
að hengj á’ hann væri snjallræði.“
Hugleiðingar um
umræðurnar og lögin
Það eru nokkur atriði, sem komu
fram í umræðunum og í lögunum frá
1912, sem vert er að staldra við. Eins
og getið var að framan átti að reka
„lotteríið“ frá Kaupmannahöfn. Þar
skyldi stjórn þess sitja og þar skyldi
dregið. Vegna smæðar íslenska
markaðarins hefur átt að höfða til út-
lendinga. Nærtækast hefði verið að
bjóða Dönum miða en í lögunum er
tekið tillit til hagsmuna þeirra er ráku
dönsk happdrætti. Samkvæmt 2. gr.
laganna er t.d. bannað að selja miða í
lotteríinu í Danmörku og samkvæmt
3. gr. virðist mega selja miða á Íslandi
úr dönskum lotteríum. Þetta ber með
sér að stjórnendur lottería í Dan-
mörku hafi haft sterk pólitísk ítök.
Í lögunum frá 1912 var gert ráð
fyrir 70% vinningshlutfalli. Það felur í
sér að 700 kr. eru greiddar í vinninga
af hverjum 1.000 kr. sem selt er fyrir.
Þetta er sama vinningshlutfall og er í
flokkahappdrætti Háskóla Íslands.
Í umræðum um lotterí á Alþingi
1912 barst spilafíkn talsvert í tal. Ótt-
inn við spilafíkn var þá tengdur
venjulegu flokkahappdrætti. En
núna tengist hann einkum happ-
drættisvélum. Í umræðunum kom
einnig fram í fyrsta sinn orðið happ-
drætti. Bjarni frá Vogi vildi íslenska
orðið lotterí og reyndi að fá Alþingi til
að nota orðið happdrætti í þess stað.
Af því urðu miklar umræður um ný-
yrðasmíð. Bjarna varð ekki að ósk
sinni. Alþingi samþykkti frumvarpið
sem lög um peningalotterí.
Örlög þessara laga urðu þau að
konungur staðfesti þau aldrei. Ekki
er vitað með vissu hvers vegna hann
gerði það ekki. Rúmum áratug síðar
var því haldið fram á Alþingi að geð-
þóttaákvörðun ráðherrans hefði vald-
ið því að konungur hefði ekki fengið
lögin til staðfestingar. Ráðherrann
hefði verið á móti málinu. Hitt getur
einnig verið að andstaða hafi verið
gegn málinu í Danmörku. Stofnun ís-
lensks happdrættis hefði eflaust
dregið úr sölu miða í dönskum happ-
drættum hér á landi.
Næstu tvær atrennur
Þriðja tilraun til að fá samþykkt
frumvarp um happdrætti var gerð
1924. Nú skyldi happdrættið verða ís-
lenskt og dregið skyldi í Reykjavík.
Þá hafði orðið happdrætti öðlast
þegnrétt hjá almenningi þannig að
orðið lotterí var haft innan sviga.
Jafnframt var Ísland orðið frjálst og
fullvalda ríki. Hvorki konungur né
danskir hagsmunaaðilar mundu nú
geta stöðvað framgang málsins.
Frumvarpinu var vísað til 2. umræðu
og til fjárhagsnefndar. Þaðan kom
það ekki aftur.
Fjórða atrenna var síðan gerð árið
1926. Frumvarpið varð að lögum en
happdrættisrekstur hófst þó ekki.
Líklegt er að markaðurinn hafi ekki
þótt nægjanlega vænlegur til rekstr-
ar happdrættis, ekki síst þegar tekið
var tillit til samkeppni á íslenska
markaðnum frá erlendum happ-
drættum.
Happdrætti Háskóla Íslands
Háskóli Íslands var stofnaður
1911. Hann hafði aðsetur í Alþingis-
húsinu. Á fyrsta starfsári skólans
voru nemendur fjörutíu og fimm en á
árinu 1930 voru þeir 140. Augljóst var
að þörf fyrir aukið húsnæði handa
skólanum var brýn. Alþingi sam-
þykkti lög á árinu 1932 um byggingu
fyrir Háskólann en fjárveitingu til
framkvæmda vantaði. Það var síðan
1933, eins og áður sagði, að Alþingi
samþykkti lög um happdrætti til að
fjármagna byggingu fyrir Háskóla
Íslands þó með þeim ákvæðum að
20% af hagnaði skyldu renna í rík-
issjóð. Það er gjald happdrættisins
fyrir einkaleyfi til að reka peninga-
happdrætti. Atrennurnar sem sagt
var frá hér að framan voru því und-
anfari að setningu laga um Happ-
drætti Háskóla Íslands.
Háskólinn og happdrættið hafa
ávallt átt mikinn fjölda velunnara
jafnvel áður en Háskólinn varð til.
Einn slíkur velunnari var Þorbjörg
Sveinsdóttir, ljósmóðir í Reykjavík,
systir Benedikts Sveinssonar, alþing-
ismanns, og þar með föðursystir Ein-
ars Benediktssonar, skálds. Þor-
bjargar er víða getið í ævisögu um
skáldið eftir Guðjón Friðriksson. Á
bls. 166 (I bindi) stendur m.a.: „Þor-
björg Sveinsdóttir er eina konan á
öllu landinu um þessar mundir sem
stendur óhikað upp á almennum
borgarafundum og heldur ræður til
jafns við karlmenn, raunar slíkar
þrumuræður að fáir eða engir standa
henni á sporði.“ Á sömu bls. stendur
enn fremur: „Systkinin Þorbjörg og
Benedikt eru hátt á sjötugsaldri en
aldrei upplyftari en um þessar mund-
ir. Þorbjörg hafði ásamt Ólafíu, fóst-
urdóttur sinni, stofnað Hið íslenska
kvenfélag í apríl 1894 til að berjast
fyrir háskóla á Íslandi sem er mikið
baráttumál þeirra systkina. Um 700
hundruð konur úr Reykjavík og Sel-
tjarnarneshreppi eru meðal stofn-
félaga og er þetta fyrsta fjöldahreyf-
ing kvenna á Íslandi.“ Hvað gerðu
síðan þessar ágætu konur til að berj-
ast fyrir háskóla á Íslandi? Þær efndu
til happdrættis. Svo skemmtilega vill
til að Happdrætti Háskóla Íslands á
einn miða úr þessu happdrætti og
fylgir mynd af báðum hliðum hans
þessari grein. Vinningar bera vott um
áhugasvið sem tengist liðnum tíma.
Mjór er mikils vísir. Varla hefur
nokkrum dottið í hug fyrir sjötíu ár-
um, hvað þá á tíma Þorbjargar
Sveinsdóttur, að Háskóli Íslands ætti
eftir að vaxa í þeim mæli, sem raun
ber vitni. Þá hefði heldur engan órað
fyrir að gifsmynd af gyðjunni Iðunni,
kvensöðull, nýr með ensku lagi, og 6
silfurmatskeiðar yrðu fyrirboði þess
er síðar varð máttarstólpi við fjár-
mögnun bygginga fyrir Háskóla Ís-
lands. Stuðningur landsmanna hefur
gert þetta kleift og kann Happdrætti
Háskóla Íslands viðskiptavinum sín-
um og öðrum landsmönnum bestu
þakkir fyrir velvild í sinn garð.
Frá lotteríi til happdrættis
Eftir Brynjólf Sigurðsson
Happdrætti Háskóla Íslands 70 ára
Framhlið og bakhlið
happdrættismiða Hins
íslenska kvenfélags.
Miði úr Happdrætti Háskóla
Íslands frá 1934.
Höfundur er starfandi forstjóri
Happdrættis Háskóla Íslands.
Þorbjörg Sveinsdóttir,
föðursystir Einars
Benediktssonar skálds,
beitti sér í lok 19. aldar
ásamt fleiri konum í
Hinu íslenska kvenfélagi
fyrir happdrætti til
ágóða fyrir háskóla á Ís-
landi. Þetta mun hafa
verið fyrsta fjöldahreyf-
ing kvenna hér á landi.