Morgunblaðið - 14.03.2004, Blaðsíða 30

30 SUNNUDAGUR 14. MARS 2004 MORGUNBLAÐIÐ
Um það leyti sem írskir munkar settustað á Íslandi og heilagur Brendan gafþví nafnið „Land Guðs“ – ónumið ogtiginborið sem það var – voru víking-ar á ferð austar í álfunni, á ánni
Dnjepr, sem rennur út í Svartahafið. Bleikir akrar
og grænir skógar blöstu við þeim svo langt sem
augað eygði. Aldingarðurinn Úkraína þýðir í raun
landið á jaðrinum, útvörður Evrópu – eins konar
Ultima Thule?
Sagan segir, að þrír bræður hafi siglt fari sínum
í átt til sjávar. Systir þeirra Lybid stóð í stafni.
Hún kom auga á þrjár skógi vaxnar hæðar við ár-
bakkann. Þar skyldu bræður hennar taka sér ból-
festu. Þar heitir nú Kyiv, svo ritháttur heima-
manna á höfuðborg sinni sé notaður, í höfuðið á
einum bræðranna.
Á seinni hluta tíundu aldar var Valdimar kon-
ungur Úkraínu. Valdimar fór til Konstantínópel
og tók þar kristna trú. Kona hans Olga var bæði
vitur og ráðagóð. Hún sannfærði mann sinn um að
auðveldara væri að stjórna þjóð einnar og sömu
trúar. Því ákvað Valdimar að landsmenn allir
skyldu taka skírn í ánni Dnjepr. Helgitáknum
heiðinna manna var sökkt í ána við sama tækifæri.
Þessir atburðir gerðust árið 988.
Fyrir tveimur árum voru þessi tákn sótt á botn
árinnar og standa nú, mikilúðleg og stórskorin, í
alfaraleið forvitinna ferðamanna.
Konurnar í Kyiv
Þar sem ég sit hér við tölvuna, nýkomin úr
stuttri ferð til höfuðborgar Úkraínu, eru mér efst-
ar í huga allar þær ólíku konur sem urðu á vegi
mínum þessa daga í borginni. Það er einhvern veg-
inn auðveldara að lesa atburðarás sögunnar úr
andlitum kvenna en karla. Lybid og Olga eru ótrú-
lega lífseigar.
Veðrið var umhleypingasamt, hljóp úr tíu stiga
frosti upp í tveggja stiga hita. Slabb var á götum,
og torsótt að komast leiðar sinnar. Veturinn var á
förum, nakin trén teygðu sig móti sólu, blómin enn
grafin í moldina. Mér er sagt að Kyiv skarti sínu
fegursta á vorin.
Engu að síður var mikil gangandi umferð – að-
allega konur. Ungar konur í Kyiv láta veðrið ekk-
ert á sig fá. Þær vaða áfram á pinnahælum, skósíð-
um, aðskornum skinnkápum, með flaksandi hárið
niður undir mitti. Þær eru kvenlegar, en samt
metnaðarfullar í hverri hreyfingu. Þær ætla sér að
sigra heiminn. Hafa engan áhuga á liðinni tíð,
fussa við hörmungum forfeðranna. Þær lifa í
núinu. Þessar ungu konur tala ensku reiprenn-
andi. Það er þeirra stóra tromp. Þær eru komnar í
heiminn til að tengja – tengja hið gamla og staðn-
aða við hið nýja og óræða. Yfirmenn þeirra tala
enga ensku, en þeir eiga fyrirtækin, þeir eiga allt
og stjórna öllu.
Svo eru það allar hinar konurnar í Kyiv. Þær
eru hvorki sporléttar né kvikar í hreyfingum. Þær
lifa ekki í núinu svo sem, nema af því að þær neyð-
ast til þess. Þær verða að lifa af. Þær verða að sjá
fjölskyldunni farborða. Þær bera allar syndir
heimsins á herðum sér. Þetta eru ekkjur, systur
og dætur allra þeirra milljóna karlmanna sem
voru pyntaðir og drepnir á tímum Stalíns og Hit-
lers á öldinni sem leið. Talið er að helmingur allra
karlmanna af úkraínsku þjóðerni hafi látið lífið í
þeim hörmungum sem yfir landið dundu: Fyrri
heimsstyrjöldin, borgarastyrjöld, samyrkjubúa-
hervæðing Stalíns, og hungursneyðin, hreinsan-
irnar, nauðungaflutningar til Síberíu, Seinni
heimsstyrjöldin – innrás nasista, gagnsókn Rauða
hersins, borgarastyrjöld – landið var einn sam-
felldur vígvöllur lengst af á tuttugustu öldinni.
Þetta eru ómenntaðar, fátækar kjarnakonur,
sem hafa aldrei þekkt annað en baráttu frá degi til
dags upp á líf og dauða. Þær klæðast ekki pinna-
háum hælum né gljáandi feldi, Þær eru vafðar
tuskum og teppum, þannig að ekkert stendur út úr
nema þrútið nefið og kuldabólgnir fingur. Þær
standa frá morgni til kvölds á götuhornum og fyrir
framan stórmarkaðina að selja blóm og grænmeti,
osta og jafnvel kjúklinga. Hvað sem er. Enga konu
sá ég betla, nema þær sem sátu fyrir framan
kirkjudyrnar, og höfðu til þess sérstakt leyfi frá
yfirvöldum vegna sjúkdóma eða örorku.
Líf og fjör neðan jarðar sem ofan
Markaðurinn setur mjög svip sinn á borgarlífið.
Á nítjándu öld voru reistar glæsilegar byggingar í
miðju borgar, þar sem bændur – aðallega bónda-
konur – selja allt sem hugsast getur til matseldar.
Þarna standa þær og æpa hver í kapp við aðra í
harðri samkeppni um kúnnana, svífast einskis við
að undirbjóða hver aðra. Ég slapp ekki úr klóm
þeirra fyrr en ég var búin að kaupa kíló af osti sem
ég hafði svo sem ekkert að gera með. (Kom þó á
daginn að þessi ostur er afskaplega ljúffengur,
bakaður í ofni og fylltur með rúsínum. Algert lost-
æti.)
Annað er svolítið sérstakt við markaðinn í Kyiv;
hann er að stórum hluta neðanjarðar. Göturnar í
miðborginni eru eins og bólvarðarnir í París,
breiðar og glæsilegar. Engum tekst að komast yfir
þær óskaddaður fótgangandi, svo að á hverju
götuhorni eru undirgöng. En þegar komið er niður
stigann, þá blasa við upplýst og lífleg göng í allar
áttir, búð við búð. Völundarhús undir yfirborði
jarðar. Þarna var múgur og margmenni, allir að
höndla og prútta. Líf og fjör.
Í Kyiv sá ég líka einhverja glæsilegustu versl-
unarmiðstöð (þeirra Smáralind) sem ég hef augum
litið. Allt úr gleri og stáli, rennistigar upp og niður,
Gucci, Armani og hvað þeir nú heita, renna fram
hjá manni, hugsa sér greinilega gott til glóðarinn-
ar þegar efnahagslífið glæðist á næstu árum. Í
þessari glæsihöll voru að vísu ekki margir að
kaupa. Kúnnarnir eru enn sem komið er neðan-
jarðar. En hvað þurfa Armani og Gucci að bíða
lengi eftir því að þeir hafi efni á því að leita upp á
við?
Kyiv var löngum talin ein fegursta borg Evr-
ópu. Hún á sér þúsund ára sögu, allt frá landnámi
víkinga. Strax á elleftu öld voru meira en fjögur
hundruð kirkjur í borginni. Þeir eiga stórkostlegt
óperuhús og háskólinn skartar rauðum lit í hjarta
borgarinnar.
Stoltir af borg sinni
Þessi sögufræga borg var lögð í rúst í innrás
Hitlers. Það stóð ekki steinn yfir steini. Og það
sem Hitler sást yfir lauk Stalín við eftir stríð. Það
tókst á síðustu stundu að bjarga sjálfri
Soffíukirkjunni – þessari sögufrægu gersemi –
með klækjum undan sprengjusérfræðingum Stal-
íns. Það er ótrúlegt að hugsa sér þetta núna. Borg-
in hefur verið byggð upp á nýtt, nákvæmlega eins
og hún var. Byggð upp úr rústunum, og allt er
óbreytt – á yfirborðinu. Konur og karlar, börn og
gamalmenni, allir lögðust á eitt. Með eigin hönd-
um byggðu þau borgina sína enn og aftur. Og
Úkraínumenn eru stoltir af borginni sinni.
Kannski er það menningin sem hefur hjálpað
þessari þjóð að lifa af og halda áfram að trúa á hið
fagra og hið góða í lífinu. Það fer ekki fram hjá
manni, að menningin virðist vera ein af meginstoð-
um mannlífs í Úkraínu. Hún stendur djúpum rót-
um, öllum aðgengileg og eðlilegur hluti af daglegu
lífi fólks. Óperan, ballettinn og leikhúsin eru opin
almenningi gegn vægu gjaldi, og þau kvöld sem ég
naut gestrisni Kyivborgar var fullt hús alls staðar.
Ekki bara hin menntaða elíta, heldur venjulegt
fjölskyldufólk. Margar kynslóðir sátu í hnapp og
nutu þess brosandi út að eyrum að hlýða á und-
urfagra tónlist Tsjaikovskys og Verdis. Ég virti
fyrir mér unga bræður í röðinni fyrir framan mig,
sem sátu dolfallnir, uppnumdir, yfir hinum fræga
„Pas de Deux“ í lokakafla Svanavatnsins. Og því
skyldu þeir ekki vera dolfallnir? Ekkert virtist til
sparað. Hundrað manna hljómsveit laðaði fram
það besta í yfirburðadönsurum, sem skiptu hundr-
uðum á sviðinu. Sólódansarar minntu á Nureyev,
þegar hann var upp á sitt besta. Gleðihrollur hrísl-
aðist um hverja taug bara við að horfa upp á þetta
himinstóra svið, þessa ótrúlegu leikmynd og allt
þetta unga fólk, sem virðist fullkomið í list sinni.
Hvernig er þetta hægt? Þjóðin er fátæk. Fram-
tíðin óljós. Og samt hefur hún efni á því að reka
óperuhús með bestu söngvurum og dönsurum
heims. Þess viku, sem ég dvaldist í landinu, gat ég
valið um Svanavatnið, Hnotubrjótinn eða Þyrni-
rósu. Allt sígildir ballettar, sýningar sem eru fá-
gætar í heiminum í dag. Ég gat líka valið um óp-
erur Verdis eða Puccinis. Ég gat hlustað á sólóista
frá Kyiv eða snillinga frá Moskvu. Og alls staðar
troðfullt hús. Ég trúði ekki mínum eigin augum né
eyrum.
Er það kannski þetta sem heldur þessari marg-
þjáðu þjóð á lífi? Er það menningin? Trúin á hið
fagra, upplyftingu andans í listinni? Er það hún
sem gefur byr undir báða vængi, kjark til að horf-
ast í augu við grimman veruleikann?
Á ystu mörkum Evrópu
Úkraína, landið sem til forna var sagt að væri
við ystu mörk siðmenningarinnar (Evrópu?), hef-
ur alltaf staðið á krossgötum. Þegar við heimsækj-
um hana, stendur hún hjarta okkar nærri. En þeg-
ar við horfum á hana í gegnum mistur sögunnar
hefur hún svo oft horfið okkur sjónum. Allir hafa
ásælst þetta land, sem einu sinni var kallað mat-
vælaforðabú Evrópu. Frjósöm gróðurmoldin,
endalaus steppan, víðáttumiklir skógar, skipgeng-
ar ár og vötn, allir þessir landkostir hafa í sög-
unnar rás freistað óvígra herja, sem hafa lagt
landið undir sig: Forfeður okkar, víkingar (vær-
ingjar), Grikkir og Rómverjar, tartarar og Tyrkir,
Mongólar, Rússar, Pólverjar og hin ýmsu birting-
arform þýskrar þjóðernisstefnu. Hvað kemur
næst?
Úkraína okkar daga hefur aðeins notið sjálf-
stæðis í þrettán ár. Enn einu sinni hefur þessi þjóð
þurft að færa næstum óbærilegar fórnir. Um-
skiptin frá stöðnuðu alræðiskerfi kommúnista yfir
í hráslagalegan kapítalisma hinna nýríku eru ekki
sársaukalaus. Gamla valdaklíkan sölsaði undir sig
eignir og auðæfi þjóðarinnar. Þorri landslýðsins
býr við sárustu fátækt. Pólitíkin er spillt, stjórn-
málamennirnir keyptir, lýðræðið er farsi, og dóm-
stólarnir þjóna valdhöfum.
Samt er þetta allt í gerjun, og breytingarnar
geta boðað betri tíma. Bændur hafa aftur eignast
jörðina sína. Það er allavega engin hungursneyð.
Unga kynslóðin er vel menntuð – hún horfir í vest-
urátt og er bjartsýn. Hún vill verða hluti af því
samfélagi evrópskra lýðræðisþjóða sem nú er í
gerjun og hefur teygt sig í átt að landamærum
Úkraínu – endimörkum Evrópu.
Spurningin er: Ætlar hin nýja Evrópa að setja
þar upp landamæragirðingar – jafnvel nýtt járn-
tjald og loka Úkraínumenn úti, eins og þeir voru
áður læstir inni í þjóðafangelsi Stalíns?
Úkraína stendur því enn einu sinni á krossgöt-
um. Það mun ráðast á næstu árum, hvort endi-
mörk Evrópu munu staðnæmast þar, eða hvort
Úkraína verður loksins boðin velkomin í samfélag
evrópskra lýðræðisþjóða.
Ekki gráta, Úkraína
Úkraína, sem þýðir í raun landið á jaðr-
inum, á sér litríka sögu að baki sem að
sögn Bryndísar Schram endurspeglast í
andlitum kvennanna sem hana byggja.
Höfuðborgin, Kyiv, er áhugaverð heim
að sækja, en þar má finna fjölbreytt
menningarlíf sem allir borgarbúar virð-
ast njóta þess að taka þátt í.
AP
Minnismerki um 16. aldar þjóðhetjuna, Bogdan Khmelnitskí, leiðtoga hinna fornu úkraínsku kósakka, ber við
gullna þakhvelfingu Sankti Mikaels dómkirkjunnar í miðbæ höfuðborgarinnar Kyiv. Margar kirkjur og klaustur
voru jöfnuð við jörðu á tímum sovétstjórnarinnar og hafa nokkrar þeirra verið endurgerðar á síðustu árum.
Höfundur hefur verið búsettur í
Helsinki í eitt og hálft ár.
Eirberg ehf. • Stórhöfða 25
Sími 569 3100 • www.eirberg.is
Eirberg
við leggjum þér lið
Hnakkstóll
Bókastatíf
Nuddbekkir
Heilsukoddi
Meðgöngubelti
...með miklu úrvali af
hjálpartækjum og
heilbrigðisvörum
Við leggjum
þér lið...