Frjáls verslun - 01.03.2004, Síða 6

RITSTJÓRNARGREIN
FAKEPPNI OG HRINGAMYNDUN:
Fólkið flautaði í Kópavogi
Ein af skemmtilegri fréttum síðasta árs var um opnun
afgreiðslustöðvar Atlantsolíu fyrir dísilolíu til almennings
við Kársnesbraut 1 Kópavogi. Þarna hefur að vísu verið
bensínafgreiðsla í áraraðir, fyrst á vegum Olís en síðan Skelj-
ungs. Atlantsolía keypti lóðina. Húsnæðið er komið tíl ára
sinna og er fremur óspennandi. Þennan miðvikudag í des-
ember sl. voru fréttamenn allra fiölmiðla á íslandi engu að
síður mættir á staðinn. Löng röð biffeiða var eftír afgreiðslu.
Bílstjórar flautuðu. Þetta minnti einna helst á það þegar heims-
meistaratítli í knattspyrnu er fagnað. Það var eins og olíufélag
hefði aldrei opnað afgreiðslustöð á íslandi áður. Útlendingur,
sem var við opnunina á vegum Atlantsolíu, mun hafa horft
furðu lostinn á uppákomuna og sagt eitthvað sem svo: „Hvað
hafa olíufélögin eiginlega gert fólkinu í þessu landi?“
HINIR FAGNANDI bílstjórar voru komnir í Kópavoginn
til að fagna nýrri samkeppni í sölu á dísilolíu - og sýna það í
verki. Þetta var aðeins önnur afgreiðslustöðin sem Atlantsolía
hafði opnað. Erfitt er að gera sér grein fyrir
hvort Atlantsolía nær fótfestu því erfiðara er
fyrir nýjan keppinaut að komast inn í atvinnu-
grein eftir því sem hún er frekari á ijármagn.
Stóru olíufélögin þrjú, sem fyrir voru á
markaðnum, eru sterk og mæta hinum nýja
keppinaut af afli. En fólkið flautaði í Kópavogi
vegna þess að því fannst orðið nóg um
fákeppni olíufélaganna - og hvað þá fréttír af
meintu samráði þeirra fyrr á árum.
FLAUTUKONSERTINN í Kópavogi er táknrænn fyrir
umræðuna um fákeppni og hringamyndun á íslandi. Umræðan
er áköf og oft á persónulegum nótum og hefur forsætísráð-
herra tekið aigerandi þátt í henni. Því er haldið fram að auð-
menn íslands hafi tekið völdin í samfélaginu, að ijármagnið hafi
tekið völdin, að hér séu nokkrir auðhringar sem öllu stjórni og
athafnafrelsi annarra að engu orðið. Konsertinn í Kópavogi
bendir tíl að fákeppni og hringamyndun brenni á landsmönn-
um. I þessu máli er þó ekki allt sem sýnist og það er óvenju
flókið. Valgerður Sverrisdóttir viðskiptaráðherra hefur skipað
neihd til að fara ofan í málið og eru nefndarmenn ekki öfunds-
verðir. I ljósi þess hvernig forsætisráðherra hefur talað reikna
flestir með að ríkisstjórnin leggi fram lagairumvarp gegn
fákeppni og hringamyndun á næsta vetri.
LANGFLESTIR AÐHYLLAST frelsi í viðskiptum og eru
andvígir fákeppni og hringamyndun. Þannig er það bara.
Vandinn felst hins vegar í „sjúkdómsgreiningunni". Er
fákeppni á litlum markaði einokun? Á að meina einstaklingi
að selja fyrirtæki, aleigu sína til ráðandi fyrirtækis? Hættan er
sú að „lækningin“ geri illt verra og dragi úr framförum. Þrátt
fyrir að menn sjái „skrattann í öllum hornum“ hafa vindar
frelsis aldrei leikið eins kröftuglega um íslenskt viðskiptalíf
og einmitt síðustu þrettán árin - í tíð ríkisstjórna Davíðs Odds-
sonar forsætisráðherra. Þetta frelsi hefur leitt tíl framfara á
öllum sviðum atvinnulífsins; stórkostlegs hagvaxtar, aukins
kaupmáttar, öflugrar útrásar, stórhuga fjárfestinga hér heima
og erlendis og krafts sem leyst hefur úr læðingi athafna-
mennsku víða í þjóðfélaginu. En svo virðist sem forsætisráð-
herra og ráðgjafar hans hafi rökrætt sig til þeirrar niðurstöðu
að frelsið sem hann hratt af stað sé orðið að einhveiju ófrelsi;
að samkeppnin hafi breyst í einokun; að einokunin komi
niður á öllum almenningi og því verði að krukka í markaðs-
öflin. Ég er algerlega á öndverðum meiði við forsætisráðherra
og undrast raunar að hann setji sjálfan sig og flokk sinn í þá
furðulegu stöðu að þurfa að verja verk sín og árangur eftir svo
glæstan feril. Svo illa finnst
fólki ekki komið fyrir
atvinnulífinu þótt verulegs
gassagangs hafi gætt hjá
bönkunum í Jjárfestíngum í
fyrirtækjum á undanförnum
mánuðum. Og svo illa er
landsmönnum ekki við Jón
Ásgeir og Bónus-versl-
anirnar. Það er mikið ógæfuspor ef sett verða lög sem helja
nornaveiðar, setja upp kvótakerfi, höft og hömlur í öllum
greinum atvinnulífsins; lög sem ákveða hvað hver og einn
megi eiga, og hvað hver og einn megi verða stór á markaði.
Það er löngu vitað að aðgangstakmarkanir nýrra fyrirtækja að
mörkuðum þrífast oftast í skjóli stjórnvalda og lögverndar - oft
í formi opinberra álaga eða verðákvarðana.
AUÐHRINGAR OG VIÐSKIFI AVELDI koma og fara í
viðskiptum. Eilífðarvélin er ekki til. Fyrir tíu árum voru lang-
flestir auðmenn íslands fátækir. Viðskiptaveldi, sem þenjast
út á mettíma, byggja útþenslu sína yfirleitt á lánsfé. Sennilega
væri nær að hafa áhyggjur af því hve erlendar skuldir þjóðar-
innar og viðskiptalífsins vegna umsvifa síðustu ára eru miklar,
eða um 150% af vergri þjóðarframleiðslu. Fái viðskiptalífið
skell vegna gengisfalls krónunnar leysist umræðan um auð-
hringana ef til vill af sjálfu sér - og líklega mun flautukonsert
fólks þá hafa aðra og verri merkingu en sá sem var haldinn í
Kópavogi. [B
Jón G. Hauksson
r
Eg er algerlega á öndverðum meiði
við forsætísráðherra og undrast
raunar að hann setji sjálfan sig og
flokk sinn í þá furðulegu stöðu að
þurfa að verja verk sín og árangur
eftír svo glæstan feril. Svo illa finnst
fólki ekki komið fyrir atvinnulífinu.
6