Læknablaðið

Árgangur

Læknablaðið - 15.10.1995, Blaðsíða 18

Læknablaðið - 15.10.1995, Blaðsíða 18
712 LÆKNABLAÐIÐ 1995; 81 leysi. í stað þess að það verði vesölum fró að vita aðra í kvölinni kunna sjúklingarnir engin skil á því hvort þeirra tilfelli sé sérstaks eðlis eða almenns: „Hefði ég ef til vill getað fengið þessa þjónustu á öðrum spítala? Var mér hafn- að einvörðungu vegna aldurs? Skipti máli að ég er skósmiður en ekki ráðherra?" Engar al- mennar reglur geta að vísu firrt heilbrigðis- starfsfólk ábyrgð á faglegum ákvörðunum í hverju einstöku tilviki, fremur en nokkur siða- regla tekur af okkur ómakið að hugsa siðferði- lega. En það breytir því ekki að reynslan virð- ist sýna að fátt sé veitendum jafnt sem þiggj- endum heilbrigðisþjónustu síður til hugarléttis og raunabóta en að gagnkvæm óvissa ríki þeirra í millum um það hver geti ætlast til hvers af hverjum. Boðskapur þessa kafla er því í raun ekki annar en ítrekun á niðurstöðu kaflans Vandinn í hnotskurn að brýn þörf sé opinberr- ar stefnumótunar, og þar með skipulegrar forgangsraðar, í heilbrigðisþjónustu. Hvað er réttlæti? Þótt spurningunni um þörfina fyrir forgangs- röðun hafi verið svarað játandi lætur önnur jafnskjótt að sér kveða: Hver er þá hin réttláta forgangsröðun? Eins og fram kom í upphafi hafa æ fleiri heimspekingar fundið hjá sér köll- un til að svara þessari síðari spurningu í grein- um og bókum á umliðnum árum. Svörin skipt- ast nánast í jafnmörg horn og heimspekingarn- ir, en þau eiga þó eitt sameiginlegt: Að vera beint eða óbeint runnin undan rifjum miklu almennari kenninga um það hvað réttlœti sé, og þá umfram allt réttlæti að svo miklu leyti sem það varðar skiptingu lífsgœða. Verkefni mitt hér á eftir (í köflunum Forgangskvarðamir og Hrufuminnsti hnullungurinn) verður að láta reyna á þolrif hinna einstöku mælikvarða á réttláta forgangsröðun í heilbrigðisþjónustu; en áður en að því kemur er brýnt, til skilnings- auka, að rifja upp nokkur einföld sannindi um hinar almennu réttlætiskenningar sem þessir einstöku kvarðar eru leiddir, eða má leiða, af. Fyrst ber fræga að telja verðskuldunarkenn- ingu um réttlætið (retributivism). Samkvæmt henni felst réttlæti almennt í því að hver fái það fyrir snúð sinn sem hann á skilið. Með öðrum orðum byggist réttlætið, eftir kenningu þess- ari, á reglunni um makleg málagjöld: Að allir uppskeri eins og þeir hafi til sáð. Góðmenni eiga skilið umbun góðverka sinna; varmennin, sem sáð hafa vindi, skuli hins vegar uppskera storm. Forsenda verðskuldunarkenningarinn- ar er mjög djúprætt hugmynd, sem virðist hafa skotið upp kolli í öllum þekktum samfélögum, um hvað sé mátulegt á hvern og einn. í heimin- um á að vera ríkjandi siðferðilegt jafnvægi en misgerðamennirnir raska því með breytni sinni og skulu því hljóta refsingu, sem líkasta afbrot- inu, til að jafna metin á ný („syndum bera gjöld", „auga fyrir auga...", „sök bítur sek- an"). Blómaskeið verðskuldunarhugmynda á íslandi var á söguöld þegar hefndarskyldan átti að gegna þessu jafnvægishlutverki; og tókst miðlungi vel eins og við munum. En það er langt í frá að hægt sé að afgreiða slíka kenningu sem einbera forneskjuóra; hún á sér of djúpar rætur í hjörtum fólks til þess og birtist meðal annars í nútímanum í svokallaðri gjaldstefnu um refsingar er á sér öfluga talsmenn meðal lærðra og þó einkum leikra. Almenningsálitið krefst þannig sífellt harðari refsinga sem betur hæfa glœpnum. Verðskuldunarkenningin leið- ir af sér a) verðskuldunarkvarða á réttláta for- gangsröð er reifaður verður í næsta kafla. Önnur almenna réttlætiskenningin er jafn- aðarstefna (socialism). Hún er jafnvel enn margræddari en verðskuldunarkenningin og þarfnast síður upprifjunar hér. Réttlæti felst samkvæmt jafnaðarstefnunni í því að hver upp- skeri eftir þörfum. Hinn réttláti jöfnuður sem að er stefnt helgast þannig ekki endilega af því að allir fái nákvæmlega það sama í sinn hlut heldur hinu að allir séu jafnmennskir og eigi því jafnan rétt til að fullnægja þörfum sínum. Hlutverk ríkisins er að stuðla að slíkum jöfn- uði, jafnvel þótt það kosti að stundum verði að hrifsa lífsgæði frá þeim sem eru betur megandi og telja sig eiga (sögulegt) tilkall til þeirra. Neikvœð friðarréttindi manna (til að vera látn- ir afskiptalausir) eru enda að dómi jafnaðar- manna síst mikilvægari en jákvœð reisnarrétt- indi þeirra (til að fá skertan hlut sinn bættan). Stefnumiðið er framtíðarþjóðfélag jöfnuðar og bræðralags sem ýmist er talið söguleg nauðsyn, staðleysa er verði óhjákvæmilega að veruleika fyrr eða siðar í krafti félagslegra lögmála, ell- egar ástand sem okkur beri siðferðileg skylda til að stuðla að með frjálsum ákvörðunum okk- ar. Af jafnaðarstefnunni leiðir b) þarfakvarða, bl) samfélagsþarfakvarða eða b2) tekjukvarða á forgangsröðun. Þriðja réttlætiskenningin sem skiptir okkur máli er af meiði frjálshyggju (libertarianism). Samkvæmt henni felst réttlæti í því að tilkall
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56
Blaðsíða 57
Blaðsíða 58
Blaðsíða 59
Blaðsíða 60
Blaðsíða 61
Blaðsíða 62
Blaðsíða 63
Blaðsíða 64
Blaðsíða 65
Blaðsíða 66
Blaðsíða 67
Blaðsíða 68
Blaðsíða 69
Blaðsíða 70
Blaðsíða 71
Blaðsíða 72
Blaðsíða 73
Blaðsíða 74
Blaðsíða 75
Blaðsíða 76

x

Læknablaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Læknablaðið
https://timarit.is/publication/986

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.