Frjáls verslun - 01.01.2011, Side 40

40 FRJÁLS VERSLUN 1.tbl.2011
Á að leyfa aðkomumönnum
að fjárfesta?
Þegar verslun Bónuss á
Akur eyri var lokað eftir hálfs
árs rekstur vorið 1994 sagði
versl unar stjór inn í viðtali við
Morg unblaðið að viðtökur hefðu
verið­góðar­í­upphafi,­en­fljótlega­
hefði farið að bera á „þeim
alda mótahugsunarhætti“ að
fólk ætti að versla við fyrirtæki
úr heima byggð. Formaður Neyt­
enda félags Akureyrar sagði við
sama tækifæri að ef til vill væri
þetta til marks um að kjör á
Akureyri væru svo góð að ekki
þyrfti að versla þar sem ódýrast
væri. Viðtökurn ar voru betri
þegar Bónusverslun var aftur
opn uð á Akureyri árið 2000.
Síður­var­líka­hægt­að­finna­það­
að henni að hún væri í hönd­
um utanbæjarmanna eftir að
eigandinn­flutti­í­bæinn.­
Erfitt­virðist­að­skýra­þær­við­-
tökur sem Bónus fékk í fyrstu á
Akureyri með öðru en almennri
tortryggni gagnvart utan bæjar ­
fólki.­En­þótt­sjálfsagt­sé­að­
taka­ókunnugum­með­hæfileg-
um fyrirvara er reynslan af
fjár festingum aðkomumanna
yfirleitt­góð.­Lítill­vafi­er­á­að­
Bón us hefur bætt kjör Akureyr­
inga og styrkt byggð í bænum.
Útlendingar mega ekki
eiga meirihluta í fyrir tækjum í
sjávarútvegi hér á landi. Kaup
á fyrirtækjum í orkuvinnslu og
flug­rekstri­eru­tak­mörkuð­við­
íbúa­á­Evrópska­efnahags-
svæð inu, en fara má í kringum
þær reglur með því að stofna
dótturfélag á efnahagssvæðinu,
eins og dæmið um kaup Magma
á­HS­Orku­sýnir.­Almenn­and­
staða virðist vera gegn þeim
kaup um og ekki virðist vera mikill
áhugi á að afnema takmark anir á
fjárfestingum útlendinga í sjávar­
útvegi. Mikill hluti landsmanna
virðist and vígur því að útlending­
ar eigi fyrirtæki sem nýta íslen s k ar
náttúruauðlindir.­En­ekki­hefur­
komið skýrt fram hvað er svona
slæmt við að útlending ar eigi
þessi fyrirtæki. Arður af auð lind­
um verður eftir hjá þeim sem
selja þær eða leigja. Á hinn
bóginn fylgir oft ýmislegt gott
erlendum eigend um. Þar má
nefna viðskipta sam bönd og
reynslu­af­svipuðu­starfi­annars­
staðar. Þess vegna er erlent fjár­
magn eftirsótt víða um heim.
Eignarhaldið skiptir máli
En­mikilsverðasta­nýjungin­
á orku markaði er ekki sú, að
út­lendingar­eigi­nú­HS­Orku,­
heldur að fyrirtækið skuli ekki
lengur vera í opinberri eigu.
Ekki­er­eðlismunur­á­erlendu­
fjármagni og innlendu, en tölu ­
verður munur getur verið á því
hvernig haldið er um fé í einka ­
eign og opinbert fé. Harald ur
Flosi Tryggvason, stjórnarfor­
maður­Orkuveitu­Reykja­víkur,­
seg ir í viðtali við Morgunblaðið
27. janúar: „Sem rekstrarmaður
sé­ég­ekki­hvaða­yfirburði­
opinber­orkufyrirtæki­hafa­yfir­
sambærileg fyrirtæki í einka­
rekstri … þvert á móti má sjá
þess merki að borgarábyrgð [á
skuldbindingum­Orkuveitunn­ar],­
sem tryggt hefur greiðan að gang
að­ódýru­fjármagni,­hafi­stuðlað­
að óheppilegri fjár festingargleði.“
Hanna Birna Krist jánsdóttir, odd­
viti sjálfstæð is manna í borgar­
stjórn, segir þessi ummæli með
ólíkindum.­Góð­sátt­hafi­verið­í­
borgar stjórn í langan tíma um
óbreytt­rekstrarform­Orku­veit-
unn ar og veki furðu að nýr
stjórnarformaður skuli stefna
henni­í­uppnám.­Sáttin­hafi­skipt­
miklu máli fyrir félagið. Hanna
Birna er ekki á móti einkarekstri
al mennt. Hvers vegna bregst
hún þá svo illa við ummælum
Haralds Flosa? Á því gætu verið
ýmsar skýringar, en líklegast er
að­sú­sérstaða­Orkuveitunnar­
að hún nýtir náttúruauðlindir
ráði mestu um afstöðu Hönnu,
eins­og­margra­annarra.­En­
af hverju er opinber rekstur á
þessu sviði svona sjálfsagður?
Hvað segir reynslan um ágæti
einkarekstrar og opinbers á
sviði auðlindanýtingar? Um
það eru góðar heimildir. Í grein
í Frjálsri verslun 1958 bar Svavar
Pálsson­endurskoðandi­sam-
an rekst ur tveggja útgerða í
Reykjavík: „Skipin eru gerð út
á veiðar á sama hátt. Bæði
fyrirtækin veita mikla atvinnu
sjómönnum og verkafólki í landi.
Aflinn­er­seldur­úr­landi­fyrir­
jafn mikið verð … Mismunurinn
er hins vegar sá, að togaraút­
gerð­Tryggva­Ófeigssonar­
greiddi kr. 489 þús. í útsvör
í bæjarsjóð af rekstri áranna
1955 og 1956, en Bæjarútgerð
Reykjavíkur fékk greiddar kr.
6.733.961,38 úr bæjarsjóði á
sama tíma, sem fóru beint til
þess að greiða rekstrartap…“
Bæjarútgerð Reykjavíkur var
í harðri samkeppni og gat
ekki hækkað verð á afurðum
sínum þegar á bjátaði eins
og­Orkuveitan.­Bæjarútgerðin­
starf aði í 38 ár. Öll árin nema tvö
þurfti bæjarsjóður Reykjavíkur að
leggj­a­henni­til­fé.­Yfirleitt­var­þó­
góð sátt á vettvangi bæjarstjórn­
ar um reksturinn.
HVER MÁ EIGA ÍSLENSK FYRIRTÆKI?
„Verslum í heimabyggð“ mátti lesa á plastpokum á áttunda áratug 20. ald ar. Versl un stóð
höll um fæti í litlum þorpum þegar samgöngur bötnuðu og styttra varð í stærri versl unar staði
þar sem vörur voru ódýrari og úrval meira. Með vígorðinu var þess freistað að halda þjónustu
á lífi á litl um stöðum. En senni lega var boð skapurinn á mis skiln ingi byggður. Líf byggða snýst
um lífskjör og þau batna þegar hægt er að komast í betri búðir. Byggð í þorpunum hefði veikst
ef þeim kjara bótum hefði verið hafnað.
ORKAN
Sigurður Jóhannesson, hagfræð­
ingur við Hagfræðistofnun.
TEXTI: SIGURÐUR JÓHANNESSON MYND: GEIR ÓLAFSSON