Skógræktarritið - 15.10.2010, Qupperneq 29

SKÓGRÆKTARRITIÐ 201028
Jón var fæddur 1883, sonur hjónanna Guðmund-
ar Jónssonar bónda í Hörgsholti, Hrunamanna-
hreppi í Árnessýslu, og Katrínar Bjarnadóttur frá
Tungufelli. Jón hóf búskap að Heiðarbæ í Þing-
vallasveit 1908 en fluttist þaðan að Brúsastöðum
1919 og rak jafnframt veitinga- og gistihúsið í Val-
höll á Þingvöllum á árunum 1918–1944, sem hann
keypti af Tryggva Gunnarssyni bankastjóra. Árið
1944 seldi hann reksturinn hlutafélagi sem hann
var aðili að. Fluttist hann þá til Akraness og keypti
hótelið þar og rak uns það brann 19469.
Í grein um Jón Guðmundsson látinn segir Sveinn
Benediktsson, bróðir Bjarna ráðherra og Péturs
bankastjóra, í Morgunblaðinu 5. maí 1959:
„Í starfi sínu í Valhöll kynntist Jón fjölda
manna, sem lögðu leið sína til Þingvalla. Tókst
kunningsskapur og vinátta milli Jóns og sumra
þeirra. Einkum áttu listmálarar, sem dvöldu lang-
dvölum á Þingvöllum við málverkagerð sína,
hauk í horni, þar sem hann var. Launuðu þeir
Jóni stundum greiðann með því að gefa honum
málverk. Eignaðist hann þannig mörg málverk,
sem hann mun flest hafa gefið aftur. En eitt var
það málverk í eigu hans, er hann mat öllum
listaverkum framar og vildi hvorki gefa né selja.
Var það Þingvallamálverk með Valhöll í baksýn.
Hafði meistarinn Jóhannes Kjarval gefið Jóni það
sjálfur að loknu dagsverki, blautt af penslinum.
Hafði Kjarval hafið verkið um óttuskeið og haldið
áfram til náttmála og tekizt með afbrigðum vel.
Sagði Jón mér, að Kjarval hafi sagt við sig er hann
afhenti honum málverkið, að það væri ekki full-
gert og þyrfti lagfæringar við. Jón bað meistarann
í guðanna bænum að breyta ekki málverkinu „því
að í dag hafa æðri máttarvöld stýrt höndum þín-
um, og getur málverkið ekki betra verið“.
Málverk þetta hékk lengi í einni af veitingastof-
unum í Valhöll, og telja margir það eitt bezta lista-
verk Kjarvals. Jón flutti Þingvallamálverkið með
sér til Akraness og þar var það í íbúð Jóns á Hótel
Akranesi þegar hótelið brann 1946. Jón var ekki
heima þegar brunann bar að höndum. Fékk hann
ekki fregnina fyrr en honum var sagt að húsið væri
alelda og mannbjörg hafi orðið. Spurði hann þá,
hvort Þingvallamálverkið hefði bjargast, og var
honum sagt að svo væri. Sagðist hann þá ekki hafa
spurt um fleira, því að það eitt hefði honum þótt
óbætanlegt að missa. Minntist hann oft þessarar
björgunar með barnslegri gleði...
Jón í Valhöll var enginn hávaða maður, eða fyrir
að láta á sér bera, en hann var hugsjónamaður,
sem bar hag fósturjarðarinnar mjög fyrir brjósti,
og sýndi í verki, að hann vildi láta gott af sér leiða.
Þegar hann hafði selt Valhöll, lagði hann þrjú
hundruð þúsund kr. af andvirðinu í skógræktar-
sjóð til fegrunar Þingvalla. En sjóð þann hafði
hann sjálfur stofnað áður og einnig líknar- og
menningarsjóð..... Gjöfina til skógræktarsjóðs gaf
hann til minningar um konu sína, Sigríði Guðna-
dóttur og dóttur þeirra Guðbjörgu. Jón var fyrstur
manna í sinni sveit til þess að raflýsa bæ sinn, fyrst
með mótor og síðar með vatnsvirkjun. Einnig var
hann fyrstur sinna sveitunga til þess að kaupa
sláttuvél og síðar dráttarvél. Dráttarvél Jóns mun
hafa verið ein hinna fyrstu af minni gerðinni sem
komu til landsins eftir tímabil hinna stóru „þúf-
nabana“.
Árið 1908 kvæntist Jón Sigríði Guðnadóttur
Högnasonar. Var hún fædd 11. febrúar 1880 og
andaðist 28. september 1935. Þau hjón eignuðust
eina dóttur, sem lézt tveggja ára. Tóku þau hjónin
5 fósturbörn, og ættleiddu tvö þeirra sem kjördæt-
ur: Sigrúnu, systurdóttur Jóns, er giftist Gísla Sig-
urðssyni rafvirkja í Vestmannaeyjum, og Sigríði,
sem giftist Friðþjófi Daníelssyni trésmið á Akra-
nesi, sem nú er látinn. Hin fósturbörnin eru: Har-
aldur Einarsson starfsmaður hjá SÍS í Reykjavík,
Áskell Einarsson, systursonur Jóns, bæjarstjóri
á Húsavík, og Magnús Magnússon blikksmiður
í Reykjavík, bróðursonur Jóns. Létu þau hjónin
sér mjög annt um fósturbörn sín.... Jón var lítill
maður vexti og heilsutæpur lengst af ævi sinnar.
Mun heilsuleysið hafa valdið því, hversu hlédræg-
ur hann var og lítið fyrir að hafa sig í frammi nema
nauðsyn bæri til. En með Jóni brann sú andans
glóð og áhugi á velferðarmálum lands og þjóðar
og hans nánustu, sem allir urðu varir við, sem af
honum höfðu veruleg kynni. Kom þá glöggt fram,
að hann var greindur og góðgjarn. Beindist hugur
hans jafnan á þá braut að leita hins betra kostar í
mannlífinu og þess, sem horfði til framfara...“10.
Hér er mjög fögur mannlýsing um einstakt
mikilmenni sem lítið hefur verið sagt frá. Það voru
ekki aðeins listmálarar eins og Kjarval sem nutu
gestrisni Jóns í Valhöll. Halldór Laxness ritaði t.d.
síðari hluta Heimsljóss að töluverðu leyti á Þing-
velli11.
Hver var Jón Guðmundsson veitingamaður í Valhöll?