Skógræktarritið - 15.10.2010, Blaðsíða 38

37SKÓGRÆKTARRITIÐ 2010
lágvaxin tré eða lágvaxnir runnar og allt þar á milli.
Trén eru seinvaxin og harðgerð og mynda litla sam-
vaxna, kjötkennda köngla, sem fuglar og smá dýr
éta og ganga fræin ómelt niður og dreifast þannig.
Þannig hafa þau m.a. dreifst til eyja eins og Íslands,
Bermuda, Grænlands og Kanaríeyja.1 Íslenski einir-
inn er einn fárra barrtrjátegunda íslensku flórunnar
og hefur verið hér allra lengst, en aðrar tegundir hafa
aðeins verið hér í rúm 100 ár. Hann tilheyrir tegund-
inni Juniperus communis L., sem vex um alla Evrópu
og austur að Kyrrahafi, ásamt megin hluta Norður-
Ameríku, eins og sjá má á myndinni að ofan. Þessi
einir er útbreiddastur allra einitegunda, og er eina
tegundin, sem er í bæði austur- og vesturálfunni,
reyndar er einirinn útbreiddasta barrviðartegund í
heimi.1, 4
Einirinn, sem vex á Grænlandi, er erfðafræðilega
skyldastur íslenska eininum og sá íslenski er skyld-
astur þeim sem vex í Norður-Evrópu. Bendir þetta til
að íslenski einirinn hafi vaxið hér frá því í lok síðasta
jökulskeiðs á leið sinni til Grænlands 5 og benda frjó-
kornamælingar í botnseti tjarna til þess sama. Ekki
er með vissu vitað hvort hann hafi lifað af ísöld hér á
landi. Sumir álíta að hann hafi lifað af síðustu ísöld
á íslausum fjallatoppum. Til gamans má geta þess
að Þröstur Eysteinsson fann 3000 ára gamlan lurk
í skurðbakka og enn var einiilmurinn til staðar eftir
öll þessi ár.4, 6
Einir getur orðið bæði stórvaxinn og gamall.
Hæsti einir (Juniperus communis) Svíþjóðar er 18,5
m og sá sverasti 2,8 m að ummáli í 1,3 m hæð og
er hann um 600 ára gamall.7 Elsti einir og þar með
eitt af elstu trjám Svíþjóðar var 840 ára, árið 1981.8
Í Bandaríkjunum (1993) er hæsti venjulegi einirinn
(Common juniper) 13 m og 93 cm að ummáli.9 Í
Hedmark í Noregi hefur, í 880 m hæð, fundist einir
sem var næstum 1000 ára gamall. Árhringirnir voru
svo þéttir að það þurfti öflugt stækkunargler til þess
að telja þá.10 60 ára gamall einir í Bakkaselsskógi í
Fnjóskadal mældist 2,27 m á hæð árið 2004 og var
þvermál runnans 6,97 m. Hákon Bjarnason talar í
bókinni Ræktaðu garðinn þinn, útg. 1979, um eini
við Sandvatn í Mývatnssveit, sem var 45 ára og hafði
sá einir verið 1,5 m á hæð en var höggvinn þegar að
var gáð nokkru síðar. Í Hrolleifsdal í Skagafirði var
stórvaxinn einir sem Ingólfur Davíðsson mældi og
reyndist hann 1,73 m á hæð árið 1966.3, 4, 11
Íslenski einirinn
Íslenski einirinn er að jafnaði frekar lágvaxinn,
skriðull og myndar ekki miðlægan stofn. Hann er sí-
grænn og kræklóttur, en myndar stundum upprétta
runna, sem geta þó teygst upp í rúma 2 metra. Eini
með uppsveigðar greinar er helst að finna í skógi, en
þann skriðula utan skógar. Að áliti Þrastar Eysteins-
sonar eru þetta viðbrögð einisins við skugga. Blöðin /
barrið eru sígræn og sitja þétt, kransstæð, lárétt eða
skástætt, mjó, íhvolf, nállaga, oddhvöss og um 1 cm
á lengd, þrjú og þrjú saman og lifa í um 3–7 ár. Þau
hafa sérstakan einkennandi ilm, sem finnst mjög
vel þegar þau eru núin á milli fingra. Börkurinn er
gulbrúnn í fyrstu en verður svo rauðbrúnn eða grá-
brúnn, sléttur og flagnar af í ræmum. Árssprotar eru
grannir, hárlausir og þrístrendir með gulum berki.1, 4,
11, 12, 13
Eins og hjá öðrum barrviðum eru blómin einkynja,
en eru sitt á hvorum einstaklingnum, þ.e. sérbýli.
Þau myndast seinni hluta sumars og springa út að
vori. Karlblómin eru mörg saman í mjög smáum,
egglaga, móleitum könglum í blaðöxlunum. Kven-
blómin, sem vaxa einnig úr blaðöxlunum, eru líka
í mjög smáum könglum, sem eru myndaðir úr allt
að níu röðum af kransstæðum blöðum með þremur
blöðum í kransi. Aðeins efsti kransinn er frjór en
samkvæmt Flóru Íslands og Den danske flora er
aðeins þessi hluti talinn til blómsins. Fræblöðin
umlykja fræin þrjú við frjóvgun og mynda berkennt
aldin, berköngul eða einiber. Þau eru allt að 9 mm
í þvermál og er berið grænt á litinn fyrst í stað, en
Útbreiðslusvæði einis (úr Adams o.fl. 2003).