Skógræktarritið - 15.10.2010, Blaðsíða 63

SKÓGRÆKTARRITIÐ 201062
Jónasson frá Eiðum (f. 1881) kraup niður og kyssti
jörðina í hólmanum, er hann kom þangað aldur-
hniginn eftir langa fjarveru.20
Sumarið 1917 ferðaðist vestur-íslenska skáldið
Stephan G. Stephansson um Ísland, í boði ung-
mennafélaganna. Honum var haldin vegleg sam-
koma í Atlavík og síðan þáði hann boð Umf. Þórs
að koma í Eiða. Þar gengur hann út Stórahaga og er
ferjaður yfir í Eiðahólma, þar sem honum var fagnað
með ræðum og söng „auk veglegra veitinga, hitaðra
á hlóðum við viðareld og fram bornar á grasborð-
inu hinu stóra...“, svo notuð séu orð Þórarins skóla-
stjóra.21 Tveim árum síðar birti Stephan langt kvæði
í þremur hlutum, sem heitir Að Eiðum. Í fyrsta hluta
kvæðisins rifjar hann upp göngu sína um ‚kolagrafa-
móinn‘ í Stórahaga, sem honum varð minnisstæðari
en flest annað á Héraði. Í miðhluta fjallar hann um
Eiðahólma, og í þriðja hluta kvæðisins dregur hann
sínar ályktanir af þessari reynslu:
Þó gróðursetta lunda ég litið hafi mærri
og leikvellina umfangsmeiri, ég veit samt engan kærri
né unaðssælli hólma til í heiminum breiðum.
Ef æskan gerir einn dag sér öðrum degi hærri
í orlof sitt hún þangað fer til skógar vænni og stærri
að nýgræðings viljafjöri og vaxandi meiðum.
Hann endar kvæðið á þessum orðum: „Einn morg-
un þar renna þér upp ljósaskipti á leiðum.“ „Þetta
kvæði Stephans G. kom fyrir almennings sjónir sama
árið sem hinn endurreisti Eiðaskóli hefur göngu sína
og fléttast með nokkrum hætti inn í sögu hans“,
segir Þórarinn í riti sínu um Eiðaskóg.22 Telur hann
að kvæðið hafi orðið einn helsti hvati þess að Eiða-
sambandið var stofnað 1921 og merki skógræktar
hafið upp á Eiðum fáum árum síðar.
Eiðasambandið
Á þriðja starfsári Alþýðuskólans á Eiðum var
stofnað félag kennara og nemenda sem hlaut nafnið
Eiðasambandið. Frumkvæðið kom frá Ásmundi
Guðmundssyni skólastjóra, sem bar fram tillögu um
það í skólaslitaræðu 10. maí 1921. Í júlí sama sumar
var félagið formlega stofnað á fundi í Eiðahólma.
„Það erfði sál hólmans í mörgum félögum sínum, og
þangað stefndi það mótum sínum strax í byrjun“,
ritar Benedikt frá Hofteigi.23
Þessi félagsskapur starfaði í tvo áratugi, eða til
1941, og stóð fyrir næstum árlegum Eiðamótum,
sem haldin voru fyrstu helgi í júlí og stóðu oftast í tvo
daga. Fyrri daginn fór dagskráin fram á samkomu-
staðnum í Eiðahólma, ef ekki var því verra veður.
Þar voru ræður haldnar, sungið og framdar íþróttir,
m.a. var synt í vatninu. Eftir 1925 varð söngur Eiða-
kórsins fastur liður á mótunum. Á þessum fundum
var ýmsum framfaramálum hreyft og sambandið lét
sér mjög annt um Eiðaskóla. Skógrækt var líka á
dagskránni, og síðustu Eiðamótin voru nýtt til að
gróðursetja hinn nýja Eiðaskóg. Á Eiðamóti 1941
var stofnað Ungmennasamband Austurlands, er
síðar fékk heitið Ungmenna- og íþróttasamband
Austurlands (UÍA), og tók það að nokkru leyti við
hlutverki Eiðasambandsins.
Á mikilli hátíð sem haldin var í tilefni af 75 ára
afmæli Eiðaskóla, 9.–10. ágúst 1958, fóru um 120
manns út í Eiðahólma fyrri daginn, en áður höfðu
starfsmenn Skógræktar ríkisins o.fl. snyrt þar trjá-
gróður og sett upp trébryggju á suðurhorni hólm-
ans. Fólkið var ferjað á vélbát, sem fenginn var frá
Borgarfirði og hafði lítinn bát í togi sem Eiðaskóli
átti. Þórarinn skólastjóri stýrði þar samkomu með
söng og ræðuhöldum í stíl við gömlu Eiðamótin,
og umræðuefnið var framtíð Eiðaskóla. Veður var
hið fegursta, logn og sólskin. Þetta er líklega síðasta
opinber samkoma sem haldin var í hólmanum.24
Þegar ákveðið var að leggja skólastarf niður á
Eiðum 1998, voru Samtök Eiðavina stofnuð, til „að
stuðla að endurreisn Eiðastaðar, í þágu menningar-
og athafnalífs á Austurlandi“, eins og segir í reglum
þeirra. Líta má á þessi samtök sem arftaka Eiðasam-
bandsins. Eftir breytingu á reglugerð 2003 voru allir
þálifandi ‚Eiðamenn‘ skráðir félagar samtakanna.
Þau vinna nú að uppbyggingu sögustofu í Eiðaskóla
og óska aðstoðar Eiðamanna við það verkefni.
Lokaorð og tillögur
Nú er Fljótsdalshérað á góðri leið með að verða
skógi og kjarri vaxið milli fjalls og fjöru eins og
forðum daga. Það má m.a. þakka þeim ‚ljósaskipt-
um‘ sem urðu í Eiðahólma á fyrri hluta aldarinnar.
Hvað gróður varðar sker hólminn sig því ekki leng-
ur mikið frá umhverfi sínu. Hins vegar er Eiðahólmi
einn merkasti sögustaður á Héraði og margt gamalt
fólk ber hlýjar tilfinningar til hans. Hann er á ýmsan
hátt samsvarandi staður og eyjan Slúttnes í Mývatni,
sem varð heimsfræg á 19. öld, fyrir gróðursæld og
fuglalíf, sem um var annast. Báðar þessar eyjar eru
náttúrugarðar. Gömlu barrtrén í hólmanum eru