Skógræktarritið - 15.10.2010, Blaðsíða 61

SKÓGRÆKTARRITIÐ 201060
Flensborg segir Eiðaskóla halda vernd yfir eynni
og leyfi þar ekki skógarhögg; stór tré í hólmunum
hafi, að sögn, verið höggvin upp þegar á 17. öld, en
kjarrskógur hafi verið í Eiðalandi allt fram á 19. öld
og þess sjáist greinileg merki í gróðri og jarðvegi.
Honum líst vel á að koma upp skógræktarreit í Eiða-
hólma eða í Stórahaga, sem auðvelt sé að girða. Þetta
var í skólastjóratíð Jónasar Eiríkssonar, sem hafði
hlotið búfræðimenntun í Noregi og Danmörku. Sam-
kvæmt þessu hefur fyrsta tilraun til plöntunar barr-
trjáa á Héraði farið fram í Eiðahólma 1894, en ekki er
vitað hvort eitthvað af þeim komst á legg. Fururnar á
vatnsbakkanum hafa líklega eyðilagst þegar hækkað
var í vatninu 1935, nema þær hafi verið fluttar.
Einar Helgason ritar í Garðyrkjuritið 1922:
Í Eiðavatni skammt frá bænum [Eiðum] er
hólmi, vaxinn kjarrskógi. Um 1910 var byrjað
að grisja kjarrið; hefir það tekið miklum fram-
förum síðan. Sá jeg stóran mun á kjarrinu nú,
miðað við það sem það var fyrir 35 árum, er jeg
var þar kunnugur. Gróðursett hefir verið tölu-
vert af trjám í hólmann, í skjóli birkitrjánna sem
fyrir voru; mun það hafa verið gjört 1912. Það
sem gróðursett hefir verið er nær því eingöngu
reynir og fjallafura. Lágar eru þessar gróður-
settu plöntur ennþá, fjallafururnar, þær hæstu
0,60 m, en reynirinn lægri. Nokkrar gamlar
reynihríslur eru í hólmanum. Hólminn hefir
lengi verið staðarprýði og verður það vafalaust
enn meir hjer eftir.11
Reynirinn og fjallafuran hafa líklega verið fengin
frá skógræktarstöðinni á Hallormsstað, sem tók
til starfa 1902, en gætu líka hafa verið alin upp í
Gróðrarstöðinni á Eiðum, sem stofnuð var 1905.
Árið 1924 er þess getið í skólaskýrslu Eiðaskóla
að sótt hafi verið jólatré í Eiðahólma og nemendur
skreytt það. Jóhann Magnússon (2009) getur þess
líka að jólatré fyrir jólaböll í Eiðaskóla á fyrri hluta
síðustu aldar, hafi verið sótt í Eiðahólma.12
Sigurður Helgason lýsti Eiðahólma í blaðinu Kjal-
nesingi 1931, og segir m.a.: „Eiðahólminn er gullfal-
legur staður. Skógurinn er ekki hávaxinn, en allvel
hirtur. Stígar eru á milli trjánna og sumsstaðar eru
rjóður. Þar vex mikið af blómum, einkum blágresi,
og nokkuð af öndum verpir þar. Ævintýrablær hvílir
yfir hólmanum þarna úti í tæru vatninu.“ 13
Þóroddur Guðmundsson (1938) ritar um trjágróður-
inn:
Gróðri er þannig varið að mest ber á birkiskógi
„skreyttum reynitrjám“. En jaðrar hólmans, þar
sem raklent er, eru vaxnir hávöxnum, þróttmikl-
um gulvíði. Þar vaxa þrjár tegundir barrtrjáa,
einir, greni og fura. Grenið og furan voru gróður-
sett árin 1911–12 af Umf. Þór í Eiðahreppi. Eitt
grenitréð er vaxið upp af fræi. Hæstu fururnar
eru nú orðnar 2,5 m og tvö grenitré hafa náð
svipaðri hæð, en öll eru þau grennulegri... Setja
hin sígrænu barrtré á hólmann óvenjulegan svip
og valda skemmtilegri tilbreytni í gróðri hans. 14
Það hafa greinilega orðið mikil umskipti á þessum 16
árum (1922–1938) því að barrtrén hafa til jafnaðar
hækkað um 2 m, en þá hafði um þriðjungur hólm-
ans farið á kaf í vatnið. Á næstu árum varð birkið
fyrir miklu áfalli af völdum skógarmaðks. Þórar-
inn Þórarinsson ritar í ársskýrslu Eiðaskóla 1944:
„Eiðahólmi er nú aftur að ná sér eftir ormaplágu
þá hina miklu, sem yfir hann gekk árin 1939-1942.
Barrtrén sem gróðursett voru þar á árunum 1911-
12, hafa tekið undraverðum framförum, einkum hin
síðari ár.15 Í ritgerð sinni um sögu Eiðaskógar minn-
ist Þórarinn líka á þessa ormaplágu, og segir ekki
hafi verið „annað sýnna en að maðkurinn myndi
ganga að skóginum dauðum.“ Líklega hafa þá flest
elstu birkitrén drepist, en skógurinn í Eiðahólma
rétti samt úr kútnum.
Skógur í Eiðahólma um aldamótin
Í fyrrnefndri ferð minni í Eiðahólma 1997, skráði
ég 3–4 tegundir barrtrjáa. Langmest er af furuteg-
und, sem ég taldi vera bergfuru (Pinus uncinata), en
lengi vel var hún talin afbrigði af fjallafuru (Pinus
montana/mugo), eins og fram kemur í ofanrituðum
heimildum. Af henni eru 20–25 tré í hólmanum,
sem aðallega standa í tveimur beinum röðum sitt
hvoru megin við stíginn sem liggur langs eftir hrygg
hólmans og mynda þar trjágöng á köflum. Trén voru
býsna vöxtuleg, höfðu mörg þeirra náð 5–6 m hæð
og þau hæstu líklega um 7 m. Flest eru með einum
aðalstofni neðst, en greinast vanalega í fleiri stofna
um 1–3 m frá jörð. Aðalstofnar eru sumir mjög sver-
ir, allt að 70 sm að þvermáli. Þessi furutré eru yfir-
leitt 1-2 m hærri en birkiskógurinn umhverfis, auk
þess mjög greinamörg og mikil að ummáli og sjást