Skógræktarritið - 15.10.2010, Side 31

SKÓGRÆKTARRITIÐ 201030
hafi fleiri sótt sér bjargir en konungsvaldið á Bessa-
stöðum. Ofan á þetta bættist útigangur sauðfjár
nálægra bújarða í Þingvallaskóg en möguleikinn til
vetrarbeitar þótti alltaf sérlega eftirsóknarverður á
Íslandi, einkum eftir siðaskipti.
Talið er að með siðaskiptum hafi dregið mjög
úr nautgriparækt en sauðfjárhald aukist að sama
skapi. Líklega hafa bændur aðlagast þessum vax-
andi kvöðum og álögum með breyttu búskaparlagi.
Nautgriparækt er mun meira bindandi en sauðfjár-
rækt sem ekki þarf að huga mikið að frá rúningi og
þeim tíma sem fé er rekið á afrétt uns komið er fram
á haust við göngur og réttir.
Talið er að Mosfellsheiðin hafi að miklu leyti
verið þakin birkiskógi fram undir lok 17. aldar13.
Í upphafi þeirrar 18. voru birkileifarnar nánast
horfnar nema í löndum Elliðakots. Var sú jörð lengi
talin vera sérstaklega góð til vetrarbeitar og eftir-
sótt að sama skapi. Má rétt geta sér nærri hvernig
umgengnin hefur verið og rányrkjan gríðarleg í
birkiskógunum. Eftir þessu má telja að viðgangur
skóglendis í landinu hafi verið hinn ömurlegasti og
Þingvallaskógur sérlega illa leikinn. Allur vöxtu-
legasti skógurinn verið felldur jafnóðum sem hann
óx. Í Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns
um Árnessýslu frá 1711, sem verður að teljast mjög
áreiðanleg heimild, segir m.a. um Þingvelli: „Skóg
á staðurinn bæði mikinn og góðan, en mjög svo er
skógurinn til skemmda höggvinn og eyddur. Þeir
sem skóginn kaupa í staðarskógum, eiga að gefa v[5]
álnir fyrir hvern kolahest, og svo fyrir raftavið svo
mikinn sem lagður er á einn hest. 5 tunnur kola segja
þeir að gangi á hest“ 14.
Í Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns
sem tekin var saman 1704 um Mosfellssveit og
Kjalarnes segir um Hellirs Kot, þ.e. Elliðakot syðst
og austast í Mosfellssveit: „Timbur að sækja í Þing-
vallaskóg með tvo hesta frá bæ, og fæddi bóndi sig
sjálfur“15. Hliðstæð kvöð er við eftirtaldar jarðir og
er vísað til bls.tals í 3ja bindi Jarðabókar ÁM og
PV. Í Mosfellssveit: Reynisvatn (293), Gröf (Suður-
Gröf, nú Grafarholt) (295), Árbær (297), Ártún
(298), Keldur (299), Eiði (306), Korpúlfsstaðir
(307), Lágafell (314), Varmá (315), Helgafell (316),
Helgadalur (320), Hraðastaðir (321), Minna-Mosfell
(323) og Leirvogstunga (327). Á Kjalarnesi: Þerney
(330), Álfsnes (333), Fitjakot (335), Stardalur (327),
H[r]afnhólar (338) og Mógilsá (343).
Geta má þess að Þingvöllur var fyrr á öldum oft
vettvangur skelfilegra atburða þar sem líflátsdómar
voru staðfestir og þeim framfylgt með grimmilegum
aftökum. Fram á síðari hluta 17. aldar voru hátt í
tug manna brenndir lifandi á Þingvelli, við Brennu-
gjá, skammt frá brúnni yfir Nikulásargjá. Páll
Sigurðsson lögfræðiprófessor segir um brennur
þessar: „Erlendis voru bálkestirnir venjulega gerðir
úr viðarsprekum og því um líku, en hér á landi hefur
sennilega verið notazt við hrís í þessum tilgangi, og
svo hefur vafalaust verið á Þingvöllum, enda hefur
þar verið auðvelt til fanga“. Hvort þessir gæfu-
snauðu menn voru brenndir til ösku skal liggja milli
hluta en talið er að þurft hafi 20 hríshesta til að
brenna mannslíkama til ösku. Vísar prófessorinn í
Svein Pálsson landlækni 16.
Undir lok þessa kafla skal greint frá skýrslu sr.
Björns Pálssonar á Þingvelli um skóglendi í sóknar-
lýsingu 1840: „Þingvallaskógur er hér merkilegastur,
mun vera í bötnun sökum lítillrar brúkunar. Lítils
háttar raftur fæst í honum. Ég hygg hann með
Gjábakkaskógi sem saman við hann liggur, 1½
mílu á stærð“ 17. Hér á sóknarpresturinn við danska
landmílu sem mun hafa verið algengt viðmið fram í
byrjun 20. aldar og hún samsvarar 7532 metrum18.
Eftir þessu mun Þingvallaskógur hafa verið talinn
nálægt 85 km2.
Bláskógaeldar
Oft hefur eldur orðið laus í Þingvallaskógi. Mjög
þekkt er frásögn í Ölkofra þætti snemma í sögu
þinghalds á Þingvelli: „Það varð til tíðinda eitt
haust að Ölkofri fór í skóg þann er hann átti og
ætlaði að brenna kol sem hann gerði. Skógur sá var
upp frá Hrafnabjörgum og austur frá Lönguhlíð.
Hann dvaldist þar nokkura daga og gerði til kola
og brenndi síðan viðinn og vakti um nótt yfir
gröfunum. En er leið á nóttina þá sofnaði hann en
eldur kom upp í gröfunum og hljóp í limið hjá og
logaði það brátt. Því næst hljóp eldur í skóginn. Tók
hann þá að brenna. Þá gerist á vindur hvass. Nú
vaknaði Ölkofri og varð því feginn að hann gæti sér
forðað. Eldurinn hljóp í skóginn. Brann sá skógur
fyrst allur er Ölkofri átti en síðan hljóp eldur í þá
skóga er þar voru næstir og brunnu skógar víða um
hraunið. Er þar nú kallað á Sviðningi. Þar brann
skógur sá er kallaður var Goðaskógur. Hann áttu
sex goðar. Einn var Snorri goði, annar Guðmundur
Eyjólfsson, þriðji Skafti lögmaður, fjórði Þorkell
Geitisson, fimmti Eyjólfur son Þórðar gellis, sétti