Skógræktarritið - 15.10.2010, Síða 58

57SKÓGRÆKTARRITIÐ 2010
Eiðalækur (Grundarlækur) rennur í suðurenda
vatnsins. Hann á upptök í Austurfjöllunum og er
vanalega vatnslítill. Úr vesturbolnum rennur Fiski-
lækur gegnum eiðið í Lagarfljót. Í lýsingu Eiðasókn-
ar frá 1841 er vatnið nefnt Fiskivatn. Í Eiðavatni er
bæði bleikja og urriði og það hefur þótt gott veiði-
vatn. Mikill gróður er í vatninu og á því er töluvert
fuglalíf, mest af álftum, öndum, gæsum og lómum,
einnig sést himbrimi þar iðulega.
Eiðahólmi (Eiðavatnshólmi) er steinsnar frá landi
við norðausturhorn Stórahaga, um 200 m langur
og um 50 m breiður, með klettaströnd að austan
og sunnan en lágum bökkum að vestanverðu. Hann
hefur verið skógi klæddur svo lengi sem menn vita.
Frá Eiðalækjarósi er um 1,5 km sigling út í Eiða-
hólma, en sundið milli hólmans og Hagasporðs er
aðeins um 100 m breitt. Nú er oftast róið í hólmann
úr Prestavík, neðan við Kirkjumiðstöðina.
Árið 1908 var gerð áætlun um að lækka vatns-
borð Eiðavatns, með því að sprengja klapparhaft í
útrennsli Fiskilækjar. Taldi Bergur Helgason skóla-
stjóri að þannig mætti auka engjar Eiða um 3–400
dagsláttur er gæfu allt að 1500 hesta heys. Ekkert
varð þó úr þeirri framkvæmd.1
Árið 1935 var Fiskilækur virkjaður til raforku-
framleiðslu fyrir Eiðaskóla. Þá var Eiðavatn stíflað
á þremur stöðum og vatnsborð þess hækkað um
2 m, bæði til að auka fall og rými til vatnsmiðlunar.
Vatnið flæddi þá upp á mýrar til beggja enda, Litli-
hagi varð að hólmum, Eiðahólmi minnkaði verulega,
og smáhólmar hurfu eða urðu sker. Árið 1937 var
vatnsmagn Eiðalækjar aukið með aðveitu úr Gilsá.
Virkjunin var lögð niður 1965.2
Eftir aukna vatnshæð í þrjátíu ár hafði vatnið
grafið sér nýja bakka og var komið í nýtt jafnvægi.
Af þeim sökum var vatnsborð þess ekki fært í fyrra
horf eftir 1965, og varla eru líkur til að það verði
gert úr þessu. Hins vegar þýðir það að halda verður
við stíflum, og þær hafa reyndar verið styrktar með
jarðvegi.
Eiðaskógur og upprisa hans
Elsta heimild um skóga á Eiðum er í Droplaugar-
sonasögu, þar sem Þórdís todda spyr Helga Ás-
bjarnarson, eiginmann sinn „hví hann vildi þar
heldur land eiga, er allt var skógi vaxið að húsum
heim, og mátti hvergi sjá mannaferðir, þótt að garði
færi.“ Minjar hafa fundist um mikla járnbræðslu
Eiðahólmi úr lofti, í júlí 2002. Bergfururöðin dökkgræn, reynir ljósgrænn. Sá hluti hólmans sem var sökkt 1935 kemur
fram sem rauðlitun í vatninu. Greina má fundarstaðinn neðst til vinstri. Mynd: Skarphéðinn G. Þórisson