Skógræktarritið - 15.05.2011, Blaðsíða 14

SKÓGRÆKTARRITIÐ 201112
Evrópulerki og myrkárþöll
Larix decidua og Pseudotsuga menziesii
Höfundur Ólafur Sturla Njálsson
Tvær ólíkar tegundir, önnur með heimkynni sín í fjöllum Mið-Evrópu og hin frá fjallgörðum vestast
í Norður-Ameríku, eiga eitt sameiginlegt við okkar aðstæður. Þær fá auðveldlega haustkal þegar illa
árar með kuldakasti alltof snemma, til dæmis frosti og hríð um miðjan september. Á Suðurlandi komu
slík hrakviðri til dæmis 17. september 1990 og 16. september 2007. Árið eftir voru langir kalsprotar
áberandi á evrópulerki og myrkárþöll. Flest trén ná að endurnýja toppinn aftur með nýjum sprotum,
en þeir ná ekki allir að vaxa beint upp í framhaldi af stofni trésins. Hlykkjóttir stofnar eru því nokkuð
áberandi á þessum tegundum, heldur meira á evrópulerki. Í skógarreitum með evrópulerki og myrkár-
þöll finnast samt stöku tré sem virðast aldrei hafa misst topp, eru beinvaxin, falleg og með reglulega
trjákrónu. Þessir fáu einstaklingar sýna að:
1. Leita má betur að hentugum efnivið fyrir íslensk skilyrði.
2. Tilhneiging til að verða fyrir haustkali er mest á fyrstu æviárum.
3. Þróa þarf sérhæft framleiðsluferli frá fræi til söluplöntu.
Evrópulerki
Evrópulerki er almennt með breiðari trjákrónu held-
ur en rússalerki og lengri hliðargreinar. Smágreinar
á aðalgreinum eru iðulega meira og minna slútandi,
sem gefur trjánum þokkafullt útlit. Stakstæð evrópu-
lerki draga að sér athygli enda bæði myndríkir og
voldugir einstaklingar.
Síðustu 20 árin hefur áhugi á ræktun evrópulerkis
(Larix decidua Mill.) aukist aftur. Til eru gömul
evrópulerki frá fyrstu skógræktarárum Íslandssög-
unnar, sem sýna greinilega hvers megnug tegundin
er, en sum trjánna eru yfir 15 metra há. Gömlu trén
þekkjast auðveldlega frá beinvöxnu rússalerkinu
(Larix sukaczewii Dylis) á bugðóttum trjástofnum
og oft sérkennilega kræklóttri krónunni.
Breytt veðurfar með hlýrri vetrum síðustu 20 ár er
því miður farið að valda rússalerkinu vandræðum.
Rússalerki vill kaldan og langan vetur. Vetur með
sífelldum umhleypingum, svo að jaðri við sumarhita
mörgum sinnum á milli frostakafla, er alls ekki hag-
stæður rússalerkinu. Dýpt vetrarhvíldarinnar trufl-
ast, rússalerkið lifnar of snemma og skaðast meira
af seinum vorhretum. Trjám sem líður illa veikjast
frekar og viðargæðin minnka. Á stöðum sem taldir
eru henta best til ræktunar á rússalerki hérlendis sést
þetta vel, ekki einungis á Suðurlandi.
Evrópulerki virðist þola umhleypingar betur. Það
hefur sterkari innri bremsu í hlýindum snemma vors
og lætur ekki plata sig eins fljótt í vöxt. En vaxtarlag
gömlu evrópulerkitrjánna er ekki gott fyrir timbur-
skógrækt, vaxtarlag sem orsakast af skemmdum
vegna haustkals.
Evrópulerki lýkur vexti seinna en rússalerki. Heið-
gulur haustlitur kemur í ljós 2–4 vikum seinna en hjá
rússalerki. Akkilesarhæll evrópulerkis er viðkvæmni
fyrir snemmfrostum undir haust. Haustkal bæklar
iðulega vaxtarlag evrópulerkis og reyndar öll kvæmi
trjátegunda sem ljúka vexti of seint fyrir haustið. Til
dæmis er viðvarandi hætta á haustkali hjá hlyn (Acer
pseudoplatanus L.), álmi (Ulmus glabra Huds.) og
myrkárþöll (Pseudotsuga menziesii (Mirb.) Franco)
(einnig kallað douglasgreni og döglingsviður).
Ítarlegri leit í heimkynnum þessara tegunda að
kvæmum sem eru betur aðlöguð að íslenskri ljós-
lotu, gæti gefið hærra hlutfall af trjám með beinu
vaxtarlagi. Það er lengd nætur, dimma tímans, sem
ræður að mestu hvenær ofangreindar tegundir ljúka
vexti og hefja herðingu árssprotans fyrir veturinn.