Skógræktarritið - 15.05.2011, Síða 50

SKÓGRÆKTARRITIÐ 201148
Þá þjónustu sem náttúran veitir má rannsaka á
hagrænan hátt og fá þannig verðgildi einstakra
þjónustuþátta. Þjónustuþættina er síðan hægt
að meta sameiginlega, meðal annars þegar
nýtingarstefna er mótuð fyrir ákveðin svæði eða
ákveðna þjónustuþætti. Skortur á hagrænu mati á
fjölþættri þjónustu náttúrunnar leiðir oft til þess
að ákvarðanir eru teknar einungis á forsendum um
hagnað af beinni og einhæfri nýtingu auðlinda, en
ekkert tillit er tekið til fjölþættra annarra verðmæta
sem spillast við nýtingu. Heildstætt hagrænt mat á
öllum þjónustuþáttum er nauðsynleg forsenda þess
að hægt sé að meta hvort verið sé að fórna meiru fyrir
minna við nýtingu. Mat á virði þjónustu náttúrunnar
hefur fram til þessa ekki verið framkvæmt hérlendis
í neinum teljandi mæli og er Ísland mikill eftirbátur
annarra vestrænna þjóða hvað þetta varðar.
Í hagfræði er hugtakið verðmæti byggt á
síðklassískri velferðarhagfræði. Samkvæmt kenning�
um hennar er allt sem eykur velferð mannsins skil�
greint sem ábati eða verðmæti.1 Verðmæti í samhengi
náttúrunnar felur því langtum meira í sér en einungis
þann ábata sem hlýst af beinni notkun. Almennt eru
verðmæti flokkuð eftir því hvort þau stafa af beinni
notkun (use values), af óbeinni notkun (passive use
values) eða eru algjörlega óháð notkun (non-use
values) á umræddum þjónustuþáttum. Skil á milli
verðmæta sem stafa af óbeinni notkun og þeirra sem
eru óháð notkun eru oft óljós og hafa þau því gjarn�
an verið flokkuð saman. Til þeirra heyra tilvistar�
gildi (existence value), erfðagildi (bequest value) og
valréttargildi (option value). Tilvistargildi er sá ábati
sem einstaklingar hljóta af því einu að vita af tilvist
tiltekinna náttúrugæða þó svo þeir hafi engin áform
um að nýta sér þjónustu þeirra. Erfðagildi er sá ábati
sem einstaklingar hljóta af því að tiltekin náttúru�
gæði verði til staðar fyrir afkomendur sína í fram�
tíðinni. Valréttargildi er sá ábati sem einstaklingar
hljóta af þeim valkosti að geta mögulega átt færi á
því að nýta sér tiltekin náttúrugæði í framtíðinni og
er það sérstaklega viðeigandi mælikvarði á verðmæti
þegar verið er að íhuga óafturkræfar breytingar á
náttúrugæðum. Heildarverðmæti í hagrænum skiln�
ingi er samanlagður ábati eða verðmæti sem stafar af
beinni og óbeinni notkun auk tilvistar�, erfðagildis�
og valréttargildis.
Innan umhverfishagfræðinnar eru velþekktar og
viðurkenndar verðmatsaðferðir fyrir vöru og þjón�
ustu sem ekki er seld á markaði. Þær skiptast í að�
ferðir afhjúpaðs vals (revealed preferences methods)
og aðferðir yfirlýsts vals (stated preferences met-
hods)6. Aðferðir afhjúpaðs vals leitast við að meta
greiðsluvilja neytenda fyrir ákveðna þjónustuþætti
út frá hegðun þeirra á markaði eða mörkuðum sem
eru nátengdir viðkomandi þjónustu. Á meðal þessara
aðferða eru:
Hagrænt virði þjónustu
vistkerfa Heiðmerkur
Höfundar Brynhildur Davíðsdóttir
Samfélög mannsins eru umlukin náttúrunni og háð henni um efnivið og orku auk margvíslegrar
annarrar þjónustu sem er lífsviðurværi mannsins nauðsynleg, svo sem miðlun og hreinsun vatns og
binding kolefnis. Þjónusta náttúrunnar er samheiti yfir þær afurðir og þjónustu sem náttúran eða nátt-
úruauðurinn gefur af sér og maðurinn notar í sínu sértæka hagkerfi. Gríðarleg verðmæti eru fólgin í
þjónustu náttúrunnar og eru þau verðmæti bæði bein og óbein, þar sem sum þessara verðmæta ganga
kaupum og sölum en önnur eru nýtt án þess að neytandinn greiði fyrir notin. Þau eru þó ekki minna
virði. Miklu máli skiptir að nýta náttúruna af skynsemi og fyrirhyggju, enda er velsæld mannsins aug-
ljóslega nátengd viðhaldi náttúruauðs og sjálfbærri nýtingu þjónustu náttúrunnar.