Morgunblaðið - 06.08.1986, Blaðsíða 49

MORGUNBLAÐIÐ, MIÐVIKUDAGUR 6. AGUST 1986
Á þessari mynd sést greinilega hversu hrikalega djúpur gigurinn
Viti er. Þrír menn standa á gígbarminum.
Fátt er vitað um Dyngjufjöll og
Öskju fyrir 1875. Talið er að jarð-
skjálftar og reykjarmekkir á þessu
svæði skömmu fyrir áramótin
1874—75 séu frá upphafí Öskju-
gosins. Umbrotunum fylgdu miklir
jarðskjálftar. í febrúar 1875 fóru
nokkrir Mývetningar í Öskju til að
kanna málin og fundu þeir gjós-
andi leirhveri, en ekkert fundu þeir
eldgosið. Nokkrum vikum síðar, 29.
mars, hófst eitt mesta öskugos,
sem orðið hefur á Islandi frá land-
námi. Gosmökkurinn barst austur
yfir landið með óskaplegu öskufalli
og varð það þess valdandi að §öl-
margar jarðir, einkum á Efri-
Jökuldal, lögðust f eyði. Það varð
aftur til þess að hundruð manna
sáu sér ekki annað fært en að flýja
land og flyljast til Ameriku.
Talið er að gosmagnið í þessu
gosi hafí verið um 2,5 rúmkm.
Meginhluti þess mun þó hafa fallið
utan íslands og má nefna að 38
klukkustundum eftir að gosið hófst
féll aska í Stokkhólmi.
Guðmundur Sigvaldason, jarð-
fræðingur, skýrir á einfaldan hátt
myndun Öskju:
„Askja er mjög ung myndun,
sennilega frá því skömmu eftir
ísöld. Þessi mikli sigketill varð til
við það, að mikið magn kviku safh-
aðist í stóra kvikuþró undir
Dyngjufjöllum. Kvikuþróin tæmd-
ist síðan, sennilega samfara miklu
eldgosi, og þak hólfsins féll niður.
Enn er óljóst hvers kyns eldgos
átti sér þá stað. Sennilegt er að
gosið hafí framleitt basalt, því ekk-
ert Ijósgrýti hefur fundist, sem
hægt er að rekja til þessarar miklu
umbrota.
Askja er ekki fyrsti sigketillinn,
sem myndast hefur í Dyngjuijöllum
og ekki sá síðasti. Áður en Askja
varð til, hafði mun minni sigketill
myndast norðan við Öskjuopið.
Þessi fyrsti sigketil! fylltist síðan
af hraunum. Norðurbrún Öskju
sker hraunstafíann í þessum eldri
sigkatli. “__
„Margar lýsingar eru til á eld-
gosinu 1875 og hér verður aðeins
tæpt á nokkrum atríðum, sem
ferðamaður getur skoðað og tengt
þeim frásögnum. Sjálft Öskjuvatn
er 225 metra djúpt, þar sem dýpst
er. Frá hraunyfírborði Öskju og
niður að vatnsborði eru 60 metrar.
Sigið hefur því numið 300 metrum.
Til samanburðar er hæðin frá
Öskjubotni og upp á Þorvaldstind
um 400 metrar. A sigbrúninni ligg-
ur þykkt lag af stórgerðum vikri
og hefur hann sums staðar verið
svo heitur, þegar hann féll, að hann
myndar samfellda rauðleita hellu.
Við norðausturhom Öskjuvatns er
vikurinn sums staðar 3—4 metrar
á þykkt.“
Oskjugosið 1874 til 1875 hefur
verið gífurlega mikið og ógnvekj-
andi. Guðmundur Sigvaldason lýsir
gosinu þannig, að fyrri hrinan í
öskugosinu mikla hafí byijað
klukkan rúmlega 3 að morgni 29.
Dreki, skálinn í Öskjuopi. Þangað er stöðugur straumur ferðamanna á sumrin. í baksýn rís Snæfeli
hæst, hæsta fjall á íslandi utan Vatnajökuls.
það að fastmælum, að hinn íslenski
fylgdarmaður þeirra, Ögmundur
Sigurðsson, síðar skólastjóri í
Flensborg, kæmi að sækja þá hálf-
um mánuði síðar. Tíu dögum síðar
gerist það að Knebel og Rudloff
týnast á vatninu. Leiðangurinn
hafði flutt með sér lítinn bát, sem
var þannig gerður að dúkur var
strengdur utan um léttar málm-
stangir. Þennan bát mátti leggja
saman og flytja á hestum. Knebel
og Rudloff höfðu farið út á bátnum
en Spethmann fór upp í fjöll fyrir
norðan Öskju. Síðan hefur ekkert
spurts til þremenninganna.
Spethmann leitaði þeirra án
árangurs og fímm dögum síðar kom
Ögmundur, en fór samstundis eftir
hjálp. Þrátt fyrir stóran leitarflokk
fannst ekkert annað en önnur árin
og lok af sjálfritandi loftþyngdar-
mæli. Bátur var fluttur upp í Öskju
til að auðvelda leitina og tilraunir
til að slæða vatnið. Þessi bátur var
skilinn eftir í Öskju. Til skýringar
má geta þess, að í gosinu árið 1921
rann hraunið yfír bátinn og af því
er nafnið Bátshraun komið.
Afdrif þeirra félaga hafa verið
mönnum hulin ráðgáta allt til þessa
dags og hafa margar tilgátur verið
uppi um þessi efni. Líklega hefur
þó bátnum einfaldlega hvolft og
þeir báðir drukknað og báturinn
fylgt þeim niður í hyldýpi vatnsins.
Ekki er óalgengt að fólk týnist al-
gjörlega í íslenskum vötnum.
Ári eftir slysið kom unnusta
Knebels hingað til lands til leitar,
ásamt þýska jarðfræðingnum Hans
Reck. Leit þeirra varð einnig árang-
urslaus en er þau fóru hlóðu þau
vörðu á barmi vatnsins skammt við
Víti. í grágrýtisstein meitlaði Reck
nöfn þeirra sem fórust. Síðar var
settur upp málmskjöldur til minn-
ingar um þessa menn.
Höfundur starfar sem lausráðinn
blaðamaður og hefur skrifað und-
anfarin tvö ár um innlend ferða-
mál í Morgunblaðið. Hann var
stofnandi ogfyrsti ritstjóri tíma-
ritsins Áfanga.
mars 1875 og staðið þar til klukk-
an rúmlega fímm eða í tvo klukku-
tíma. Á þessum tveimur tímum
kom upp hvítur vikur. Um hálf sex
þennan sama örlagaríka morgun
hófst seinni hrinan og kom þá upp
brúnn og grófgerðari vikur.
Víti var til í gosinu 1875. Mynd-
unin varð á þann hátt, að vatn
komst í gíginn svo úr varð gífur-
legt sprengigos, en aldrei rann
hraun úr Víti.
Næsta gos í Öskju varð 1921,
raunar urðu nokkur gos á þriðja
áratugnum. Árið 1921 rann hraun,
Bátshraunið, norðan við Öskjuvatn,
og árið eftir rann Mývetningahraun
suðvestan við vatnið. Var það kennt
við þá sem að því komu fyrstir, en
það voru að sjálfsögðu Mývetning-
ar.
Þann 26. október 1961 gaus í
einn mánuð í Öskjuopi. Gígamir
eru fjórir og nefndir Vikraborgir.
Hraunið rann úr úr Öskjuopi og
er um 11 ferkm að stærð.
Guðmundur Sigvaldason, jarð-
fræðingur, lýkur grein þeirri, sem
vitnað var til hér á undan, á þessa
leið:
„Aslga liggur nú í sýndardvala.
Eftir gosið 1875 urðu allmörg lítil
eldgos á árunum 1920—30 ogsein-
ast varð gos í Öskju 1962. Jarð-
hitinn umhverfís Oskjuvatn sýnir
að enn kraumar kvika grunnt í
jörðu og mælingar gefa til kynna,
að hér sé jarðskorpan á sífelldu
iði. Engin leið er að segja til um
hvernær næst muni gjósa í Öskju,
en víst er að þar munu verða mörg
og stór eldgos í framtíðinni. “
Harmleikur í Öskju
Litlar heimildir eru til um Öskju
og Dyngjufjöll fyrr en á árinu 1875.
Bjöm Gunnlaugsson, hinn kunni
kortagerðarmaður, kom í Dyngju-
fjöll ásamt fylgdarmanni árið 1838,
en sá lítið vegna þoku. Gosið 1875
vakti fyrst áhuga manna á Öskju.
Frækileg þótti för Mývetninga
inn í Öskju árið 1875, en þangað
fóru þeir eins og áður sagði til að
forvitnast um eldsumbrotin. Árið
eftir komu danskir vísindamenn og
gerðu uppdrátt af Öskju. Þorvaldur
Thoroddsen kom inn í Öskju 1884
og kannaði staðhætti. Þá gerðist
það næst, að þrír Þjóðveijar fóru
inn í Öskju árið 1907 til rann-
sókna. Þeir hétu Walther von
Knebel, jarðfræðingur, Max Rud-
loff, málari og Hans Spethmann,
jarðfræðinemi.
í lok júní vom þeir fluttir inn
að Öskju og skildir þar eftir og var
Öskjuvatn er ísilagt á þessari mynd, en hún og allar aðrar myndir
með þessari grein voru teknar þann 11. júlí í sumar. Fyrir miðri
mynd má þó sjá hvar Bátshraunið hefur runnið i vatnið.
Öryggislykill
é sparifjáreigenda
Av/íRZlUNflRBflNKINN
-uÍK*utn*Heðþéfi!