Morgunblaðið - 13.05.1993, Blaðsíða 20

20
MORGUNBLAÐIÐ FIMMTUDAGUR 13. MAI 1993
Hverjir eiga kvótann?
eftir Gísla Pálsson og
Agnar Helgason
í opinberri umræðu um stjórn
fiskveiða hefur yfírleitt verið ein-
blínt á vistfræðilega og hagræna
þætti. Leitað hefur verið að því
fyrirkomulagi sem í senn tryggir
skynsamlega sókn í fiskistofna og
hámarkar arð af fiskveiðum og
fiskvinnslu. Slík leit er augljóslega
afar mikilvæg í landi þar sem fólk
byggir afkomu sína að stórum
hluta á lifandi auðlindum sjávar.
Minna hefur hins vegar farið fyrir
umræðu um skiptingu gæðanna,
sem einnig er vert að gefa gaum
að. Slík umræða snýst ekki „að-
eins“ um siðferði, eins og stundum
er gefíð í skyn, áhrif þeirrar físk-
veiðistefnu sem mótuð er hveiju
sinni verða ekki sem skyldi ef
ákaft er deilt um réttmæti hennar.
Tvíhöfðanefndin
Skýrsla svokallaðrar „tvíhöfða-
nefndar" (Skýrslatil sjávarútvegs-
ráðherra, 2. apríl 1993), sem mjög
hefur verið til umræðu að undan-
förnu, er óumdeilanlega mikilvægt
framlag til umræðu um íslenskan
sjávarútveg. Sennilega er ekki völ
á jafnaðgengilegri og rækilegri
umfjöllun um þessa atvinnugrein
og þau ólíku sjónarmið sem nú eru
efst á baugi. Það ber einnig að
lofa að formenn tvíhöfðanefndar
hafa gert sér far um að kynna
niðurstöður sínar og tillögur vítt
og breytt um landið og efna til
skoðanaskipta við almenning um
þau álitamál sem skýrsla þeirra
óhjákvæmilega fjallar um. Hér
skal ekki lagt mat á tillögur tví-
höfðanefndar, aðeins bent á að
skýrslan veitir litlar upplýsingar
um eignarhald á kvótum og hugs-
anlegar breytingar á því. Höfund-
ar skýrslunnar benda réttilega á
(bls. 23) að „siðferðisleg rök [hafi]
frá upphafi vegið þungt í umræðu
um eignarhald á auðlindinni“ og
sumir hafi talið það „óásættanlegt
að heimild til að veiða á íslandsm-
iðum færist til fárra ’útvalinna’ í
gegnum kvótakerfið." Skýrslan
veitir hins vegar litla sem enga
vitneskju um það hvert stefnir í
þessum efnum. Þar segir að vísu
að nefndin hafí reynt „að meta
hvort og í hvaða mæli ókeypis
úthlutun á kvóta hefur fært aukin
verðmæti í hendur útgerðar-
manna“ - tekið er fram að slíkir
útreikningar hafi reynst „miklum
örðugleikum háðir“ - og sömuleið-
is er þar fjallað um breytingar á
kvótaeign einstakra bæjarfélaga
og landshluta (um áunninn og tap-
aðan kvóta). Spurningunni um
fækkun hinna „útvöldu" og skipt-
ingu kvótans að öðru leyti er hins
vegar látið ósvarað. Hér skal reynt
að leggja drög að slíku svari.
Sala skipa og fjöldi
kvótaeigenda
Þeir útreikni.ngar sem hér er
greint frá, styðjast við tölvutækt
gagnasafn er höfundar þessarar
greinar hafa verið að setja saman
undanfarið ár. Þetta safn geymir
ítarlegar upplýsingar um botnfisk-
veiðar allt frá upphafi kvótakerfis-
ins - m.a. rúmlestaQ'ölda skipa,
eigendur, kvótaúthlutun (þorsk-
ígildi) og heimahöfn. I eftirfarandi
útreikningum er sleppt þeim út-
gerðarflokkum sem voru teknir inn
í kvótakerfið með lagabreytingum
1990 (6-10 tonna bátum). Þetta
er gert svo að samanburður milli
ára verði raunhæfur, enda er afla-
„Ýmislegt bendir hins
vegar til þess að fiski-
stofnarnir séu smátt og
smátt að verða varan-
leg einkaeign handhafa
aflakvóta.“
hlutdeild þessara útgerðarflokka
lítil. Rétt er einnig að hafa þann
fyrirvara að hér er einungis um
fyrstu niðurstöður að ræða. Brýnt
er að afla frekari gagna og stutt
blaðagrein sem þessi setur fram-
setningu á jafnflóknu og við-
kvæmu viðfangsefni óþægilega
þröngar skorður.
Fyrst skal hugað að sölu skipa
frá upphafi kvótakerfisins fram til
1990, en á þeim tíma var því að-
eins hægt að kaupa kvóta að skip
fylgdi með. Eins og fram kemur
á mynd 1 gengu u.þ.b. helmingi
fleiri skip kaupum og sölum árið
1990 (17,8% flotans) en 1984
(9,6%). Línan, sem sýnir rúmlesta-
fjölda seldra skipa, segir svipaða
sögu og sömuleiðis línan sem sýn-
ir þann kvóta sem fylgdi seldum
skipum. Með öðrum orðum: lands-
menn voru í auknum mæli að
versla með aflaheimildir sem
bundnar voru við skip. Að baki
því mynstri sem myndin sýnir
kunna þó að liggja margar og
flóknar skýringar (uppsveiflan
árið 1986 í rúmlestafjölda skipa
og þorskígildum skýrist m.a. í ljósi
breytinga á eignarhaldi á skipum
sem tilheyrðu Bæjarútgerð
Reykjavíkur).
Þessi verslun með skip og kvóta
vekur spumingar um hvort afla-
heimildir hafi verið að safnast á
færri hendur. Mynd 2 sýnir breyt-
ingar á fjölda kvótaeigenda frá
1984 til 1992. Þar kemur fram
að kvótaeigendum hefur ekki að-
eins fækkað, þeim sem eiga
minnstan kvóta hefur fækkað
mest. Eigendum er hér til einföld-
unar skipt í fjóra flokka: „dverg-
ar“ eru þeir sem eiga 0 til 0,1%
af botnfiskkvóta viðkomandi árs,
„litlir" eiga 0,1 til 0,3%, „stórir“
eiga 0,3 til 1% og „risar“ eiga
meira en 1%. Það þarf kannski
ekki að koma á óvart að fækkunin
er mest. í hópi „dverga“. Ef til vill
endurspeglar slík þróun þá hag-
ræðingu sem stefnt var að með
kvótakerfinu.
Risar og dvergar
Skipasölur og kvótaviðskipti
-Skip%
-Tonn %
P. fgildí %)
Aflahlutdeild 'dverga' og 'risa'
|B Overgaf B Risar |
i
€
Gísli Pálsson
Agnar Helgason
Ein leið til að kanna hvernig
heildarkvóti hvers 'árs skiptist á
milli ólíkra hópa kvótaeigenda og
hvort sú skipting breytist frá ári
til árs er að bera saman hlutfalls-
lega kvótaeign dverga og risa.
Mynd 3 sýnir aflahlutdeild þessara
hópa með fjögurra ára millibili: á
árunum 1984,1988 og 1992. Afla-
hlutdeild risanna hefur aukist úr
27,8% í 37,0%. Hlutdeild dverg-
anna hefur hins vegar minnkað
úr 12,5% í 9,3%. Þau útgerðarfyr-
irtæki sem teljast risar fiskveið-
iársins 1992, miðað við áður-
nefnda skilgreiningu, eru 21 að
tölu. Samanlagt höfðu þau til
umráða rúmlega 40% af botnfiskk-
vóta ársins 1992. Á árinu 1992
eignuðust þessi sömu fyrirtæki
8.466 þorskígildistonn til viðbótar
úthlutaðri kvótaeign sinni.
Eflaust eru eignahlutföll breyti-
leg frá einni verstöð til annarrar.
Hér er aðeins litið á eitt dæmi,
Vestmannaeyjar, eina af stærstu
verstöðvum landsins. Ekki hafa
orðið miklar sveiflur í árlegri afla-
hlutdeild Vestmanneyinga frá
upphafi kvótakerfísins (hún er um
9% árin 1984, 1988 og 1992), en
skipting Eyjakvótans virðist hins
vegar hafa breyst töluvert. Mynd
4 sýnir hlutfallslega skiptingu
aflakvóta Vestmannaeyjaflota á
umræddu tímabili. Risamir í Eyj-
um hafa tvöfaldað hlutdeild sína,
úr 26,9% í 53,2%. Árið 1992 voru
risarnir aðeins tveir, Vinnslustöðin
og ísfélagið (í báðum tilvikum var
raunar um samruna eldri fyrir-
tækja að ræða: Hraðfrystistöðin
var sameinuð ísfélaginu og Fisk-
iðjan Vinnslustöðinni). Samanlagt
hafa þessir risar um helming alls
Eyjakvótans til umráða og hinum
helmingnum skiptir 31 útgerð-
arfyrirtæki á milli sín.
Eignarréttur í fiskveiðum
Hér hefur einungis verið hugað
að fjölda eignaraðila og skiptingu
árlegs aflakvóta. Slík umræða
vekur hins vegar óhjákvæmilega
almennari spurningu um mörk
tímabundinna veiðiréttinda og var-
«
Fjöldi kvótaeigenda
600
[BDvergar autlir BStórir ERsar |
90 91 92
<2
Skipting Vestmannaeyjakvóta
9 Dvergar OUtlir
astórir ORisar