Morgunblaðið - 18.11.1995, Qupperneq 27

MORGUNBLAÐIÐ
LAUGARDAGUR 18. NÓVEMBER 1995 2 7
AÐSENDAR GREINAR
Skáldið og hetjan
ÉG SÉ að Guðrún
Pétursdóttir sem titl-
ar sig skólasystur
Hrafns Gunnlaugs-
sonar og heimagang
á Gljúfrasteini hefur
komist í geðshrær-
ingu við að hlusta á
smásögu sem ég las í
útvarpið á miðviku-
dagskvöldið og bar
nafnið „Hetjusaga“.
Af viðbrögðum Guð-
rúnar get ég ekki
annað ráðið en sagan
hafi orðið henni hug-
stæð, því í dag (föstu-
dag) skrifar hún grein
af miklum hetjumóð í Moggann,
og gerir þar söguna að umfjöll-
unarefni.
Það er eitt atriði í þessari grein
sem ég tel rétt að leiðrétta. Guð-
rún segir „honum var neitað um
réttinn til að kvikmynda bækur
Halldórs Laxness". Hið rétta er:
Ég hef aldrei sóst eftir að kvik-
mynda önnur verk Halldórs, en
Lilju og Silfurtunglið,
og það hef ég gert
með góðu leyfi. Hvað
varðar Gerplu, sem
Guðrún nefnir sem
dæmi máli sínu til
sönnunar, þá keypti
sænski kvikmynda-
framleiðandinn Bo
Jonsson „option" að
verkinu til hugsan-
legrar kvikmyndunar
og borgaði fyrir. Bo
vildi fá mig til að leik-
stýra verkinu, ef af
yrði. En þegar kvik-
myndun Gerplu var
skoðuð, reyndist
kostnaður við að kvikmynda hana
óviðráðanlegur og því óskaði Bo
aldrei eftir kvikmyndaréttinum,
að því ég best veit. í staðinn fram-
leiddi Bo myndina Hrafninn flýg-
ur, sem ég skrifaði og leikstýrði.
Frá þessu er reyndar ítarlega sagt
í bók Árna Þórarinssonar,
Krummi. Önnur verk Laxness hef
ég ekki sóst eftir að kvikmynda
Ég hef ekki sóst eftir
að kvikmynda önnur
verk Halldórs en Lilju
og Silfurtunglið, segir
Hrafn Gunnlaugsson,
sem hér svarar grein
Guðrúnar Pétursdóttur.
og sé Guðrún heimagangur á
Gljúfrasteini ætti hún að vita það.
Af Halldóri sjálfum hef ég aldr-
ei haft nema gott eitt að segja.
Ég man hins vegar ekki eftir
því að þessi Guðrún, sem skrifar
greinina og titlar sig sem skóla-
systur mína, hafi verið með mér
í skóla. Ég veit ekki einu sinni
hverrar ættar sú kona er, þótt hún
virðist halda að aðrir viti það.
Höfundur er rithöfundur og kvik-
myndaleikstjóri.
Hrafn
Gunnlaugsson
ISLENSKT MAL
Umsjónarmaður Gísli Jónsson
823. þáttur
ÞÁ ER þar til að taka sem
frá var horfið í 821. þætti. Elstu
dæmi, þar sem áróður gæti
verið að þokast í áttina til nú-
tímamerkingar fann Gunnlaug-
ur Ingólfsson í seðlasafni Orða-
bókarinnar frá fyrri hluta 19.
aldar. Þessi dæmi eru þó fjarri
því skýlaus. Tek ég þau hér
bæði upp:
1) Jón Jónsson lektor á
Bessastöðum skrifar Finni
Magnússyni 19. sept. 1842:
„Mikið óttast eg fyrir, að Jónas
Hallgrímsson þurfi áróður, ef
hann á að vinna að nokkru
gagni að . .. Latur var hann í
skóla, latur í Kaupmannahöfn
og latur síðar.“
2) Jón Sigurðsson forseti í
bréfi til Jóns Péturssonar frá
Víðivöllum 20. maí 3843: „Það
mætti verða fróðleg og nytsöm
ritgjörð [um náttúrugæði ís-
lands] í mörgu tilliti, en hún
þarf áróður að safna til henn-
ar...“
[Hér kemur útúrdúr: Konráð
Gíslason hefur bæði agitere og
Agitator í orðabók sinni 1851.
Hið fyrra þýðir harin: „róa undir
alþýðu, æsa lýðinn" og hið síð-
ara „óróamaður". Hann hefur
einnig Propaganda = „fjelag til
að breiða út e-a trúarkenning
eða stjórnar."
Að umsjónarmanni læðist sá
grunur að Agitatio hafi í upp-
hafi verið fremur „neðan frá“,
en Propaganda „ofan frá“.
Þetta er þó sagt með fyrirvara.
Sigfús Blöndal segir í orða-
bókinni 1920-1924: „áróður
(undirróður) [3. merking] „Ag-
itation, stadig Tilskyndelse til
noget.“
Jón Ófeigsson er auðvitað
miklu nær okkur en Konráð.
Hann hefur í Þýzk-íslenzkri
orðabók sinni 1925: „Agit-
ator“ = „áróðrarmaður“ og „Ag-
itation" = róður, undirróður" og
reyndar fleira.]
Þá komum við aftur beint að
orðinu áróður, og nú verða
dæmi Orðabókar Háskólans
mikiu yngri en þau tvö sem fyrst
var frá greint. Á stríðsárunum
(1939-1945) nota kunnir rithöf-
undar orðið áróður að því er
virðist talsvert mikið, og sést
ekki að þeir geri greinarmun á
því sem Danir kalla agitation
og propaganda: Kristinn E.
Andrésson, Kristján Jónsson frá
Garðsstöðum, Guðmundur G.
Hagalín, Símon Jóhannes Ág-
ústsson, Björn Guðfinnsson og
Einar Ólafur Sveinsson. Hinn
síðast nefndi sagði í bókinni Við
uppspretturnar: „Prédikun er
sunnudagsorð, rúmhelga orðið
er áróður.“ (Fyrirlestur um Ara
fróða 1948.)
Áróður er talið með nýyrðum
1953. Þá kom út bókin Nýyrði
I (ritstj. Sveinn Bergsveinsson).
Þar segir: „áróður propag-
anda, agitation. Sam. út-
breiðslustarfsemi. Helztu sam-
setningar: áróðursaðferð, áróð-
ursbragð, áróðursmaður, í áróð-
urs skyni, áróðursstarfsemi,
áróðurstæki; gagnáróður,
flokksáróður, stjórnmálaáróður,
utanflokks- og innanflokksáróð-
ur.“
Greinilegt er af þessu að
áróður er látinn standa jafnt
fyrir agitation og propaganda,
enda er „í áróðurs skyni“ annar-
staðar þýtt á dönsku „i prop-
agandaojemed“.
Eigi að síður læt ég hér að
lokum fljóta með það sem segir
í hinni afbragðsgóðu Nudansk
ordbog (8. útg. 1989):
„agitation: . . . kraftig virken
for en sag: partiet drev en págá-
ende a. blandt arbejderne?
propaganda: . .. benævnelse
pá en katolsk institution; den
moderne betydning forst í 19.
árhundrede: agitation for en
idé.“
Er nú mál að áróðri linni,
þótt málið sé alls ekki að fullu
upplýst.
★
Kristinn Pálsson á Blönduósi
skrifar mér vandað og vel gert
bréf og er full ástæða til. Hafi
hann þökk fyrir. Hann sagði
meðal annars:
„Ég þakka kærlejga þætti þína
í Morgunblaðinu. Eg skrifa þér
af því að mér finnst svo leiðin-
legt og flatneskjulegt hvað mik-
ið er notað í málinu „hluti af
e-u“. Annar hver maður notar
þetta meira og minna. Nú skal
nefna nokkur dæmi:
Auglýsing: Alþýðublaðið
mun ekki berast nema hluta
áskrifenda I dag - í stað: Al-
þýðublaðið mun ekki berast
nema sumum áskrifenda í dag.
Úr fréttum útvarps: Hins
vegar munum við endurráða ein-
hvern hluta þeirra (þ.e. lækn-
anna). í stað: Hins vegar munum
við endurráða nokkra þeirra.
[Hér tekur bréfritari tvö önn-
ur sambærileg dæmi úr útvarp-
inu.]
Svo aftur orðrétt: „Það er eins
og þessir höfundar þekki ekki
það sem kallað er óákveðin for-
nöfn í málfræðinni, sem ég lærði
forðum, nokkur, fáeinir, sum-
ir, neinn o.s.frv.
„Alltaf er einhver hluti fólks-
ins, sem skoðar munina vel,“
sagði þjóðminjavörður í viðtali.
í stað: Álltaf eru einhveijir, sem
skoða munina vel. Og að lokum
úr frétt í Morgunblaðinu: „Að-
eins hluti þeirra var þó undir
áhrifum áfengis." Var það
kannski höfuðið eða fæturnir?
Betra hefði verið: Aðeins nokkr-
ir þeirra voru þó undir áhrifum
áfengis."
Þessar athuganir Kristins
eiga fullan rétt á sér. Nafnorða-
sóknin er hörð, og sum fornöfn
eru í hættu, fleiri en Kristinn
nefnir, svo sem samur, slikur
og þvílíkur.
Gott er að eiga liðsinni manna
sem standa vörð um móðurmál
sitt.
★
Hlymrekur handan kvað:
í Friðmundi fátt er til dýrðar,
miklu fleira til leiðinda og rýrðar;
í bol hans og haus
öll hugsunin fraus
„og hljóður sá andi sem býr þar“,
Auk þess krefjast menn ein-
livers, ekki *eitthvað. Því krefj-
ast menn uppsagnar [samn-
inga], ekki „uppsögn“, eins og
heyrst hefur í fréttum. Hitt er
ánægjuefni að mcginland Evr-
ópu er nú aftur komið til sögunn-
ar.
KJNSKÓUNN í REYKJAVÍK
Innritab verbur á vorönn 1996
mánud. 20. til fimmtud. 23. nóvember
kl. 15.00 til 18.00.
ítarleg auglýsing birtist í blaöinu á sunnudag.
til styrktar
misþroska og ofvirkum börnum
í Kristskirkju, Landakoti, sunnudaginn
19. nóvember kl. 17
Á efnisskrá eru verk eftir
J. Chr. Bach, J.S. Bach, Mozart, Rossini
og Palestrina.
Flytjendur:
Alina Dubik, messosópran, Júlíana E. Kjartansdóttir, fiðla, Helga
Þórarinsdóttir, víóla, Sesselja Halldórsdóttir, víóla, Richard Talkowsky,
selló, Daði Kolbeinsson, óbó, Einar Jóhannesson, klarinett, Sigurður I.
Snorrason, klarinett, Hafsteinn Guðmundsson, fagott, Emil Friðfinnsson,
horn, Þorkell Jóelsson, horn, Úlrik Ólason, orgel.
Sala aðgöngumiða við innganginn. Miðaverð kr. 1000.
ísland Hjálparstofnun kaþólsku kirkjunnar
Caritas í:
irkjunnaT'
Jólaefni - 700 gerðir
úr að velja. Verð frá kr. 385 til kr. 947 pr. m.
Gífurlegt úrvál af jólaföndursniðum, bókum, blúndum og
satínborðum. Föndurlímið vinsæla ávallt til hjá okkur.
Fataefni barna og fullorðinna
Sparið sporin, úrvalið er hjá okkur.
Margar sendingar erlendis frá í hverri viku.
Zr VIRKA 0pir-ir'
A J Al./riM 7 Qg | Q ^ gQ |*^j

Mörkin 3 við Suðurlandsbraut.
Sími 568-7477
kl. 10-14.
við Umferðarmiðstöðln
símar 551 9800 og 551 3I