Morgunblaðið - 02.11.2001, Side 37

UMRÆÐAN
MORGUNBLAÐIÐ FÖSTUDAGUR 2. NÓVEMBER 2001 37
Opnunartími virka daga frá kl. 14-18, helgar frá kl. 11-18
Stendur til 4. nóvember. Upplýsingasími 511 2370
Barnafatnaður
Nýjar vörur á
hverjum degi!
Síðustu dagar ,,outlet“
sölunnar í Perlunni.
Lokum sunnudagskvöld.
HÚSNÆÐI, rafmagn, vegir, allt
þykir þetta sjálfsagt í nútíma þjóð-
félagi. Enginn vill sprungin eða sig-
in hús; framleiðsla rafmagns á að
vera jöfn árið um kring; vegir eiga
að vera tiltölulega sléttir og jafnir
en ekki holóttir eða missignir. Eitt
það mikilvægasta en alls ekki það
augljósasta í þessu sambandi er
sandur og möl, öðru nafni steinefni.
Steypa er að mestu steinefni, hvort
sem hún er notuð í húsbyggingar,
til stíflugerðar eða sem slitlög
vega. Fyllingar, t.d. í húsgrunnum
og burðarlögum vega, eru nær ein-
göngu steinefni. Malbik er einnig
að mestu steinefni. Með öðrum orð-
um, byggingarefnið sem flestir not-
uðu sem börn að leik í sandkass-
anum er ennþá aðalbyggingarefnið
á fullorðinsárum. Í þessu bygging-
arefni eru fólgnir gríðarlegir fjár-
munir og má segja að það sé ein af
undirstöðum velmegunar Íslend-
inga.
Vinnsla steinefnis er nákvæmt
iðnaðarferli sem verður að lúta
þeim kröfum sem gerðar eru til
eiginleika þess og umhverfissjón-
armiða. Eins má ekki sóa gæðaefni,
dæmi eru um byggðarlög þar sem
úrvals steypuefni var notað í fyll-
ingar en nú þarf að fara um langan
veg að sækja nýtilegt efni.
Málefni steinefnisvinnslu heyra
undir fjölmarga aðila. Þetta þýðir
því miður að heildarsýn yfir þenn-
an málaflokk skortir. Of víða er
landið skilið eftir í flakandi sárum
þegar nokkrum rúmmetrum af
sandi hefur verið rutt í burtu.
Vinnubrögð af því tagi koma óorði
á steinefnisvinnslu og ættu ekki að
þekkjast, fremur en togveiðar í
landhelgi. Enda hafa íslenskir
steinefnisframleiðendur átt undir
högg að sækja að undanförnu; veist
hefur verið að þeim með neikvæðri
umræðu í fjölmiðlum. Vissulega er
misjafn sauður í mörgu fé en flestir
þeir íslensku framleiðendur sem
eru í þessu af alvöru gera sitt besta
til að uppfylla þær kröfur sem nú
eru gerðar. Hins vegar vantar sam-
tök fylliefnisframleiðenda sem
gætu staðið vörð um ýmis sameig-
inleg hagsmunamál. Innflutningur
á steinefni fer t.d. vaxandi því sum-
ir framleiðendur eiga fullt í fangi
með að verja sinn markað og geta
ekki sinnt vöruþróun og gæðaeft-
irliti sem skyldi. Árið 2000 má ætla
að flutt hafi verið inn steinefni fyrir
um 100 milljónir króna og fyrirsjá-
anlegt er að innflutningur verði um
eða yfir 200 milljónir innan tíðar.
Væri ekki skynsamlegra að efla
innlenda framleiðslu?
Á undanförnum árum hafa höf-
undar, ásamt samstarfsfólki, kynnt
sér stöðu steinefnisvinnslu á Ís-
landi, að miklu leyti
fyrir opinbert rann-
sóknafé. Niðurstöður
er að finna á:
www.this.is/ergo.
Fyrirtækið ERGO
átti frumkvæði að
því, í samvinnu við
m.a. Rannsókna-
stofnun byggingar-
iðnaðarins (Rb) og
Samtök iðnaðarins,
að umfangsmikil út-
tekt var gerð á að-
stæðum á árunum
1996–2000. Verkefnið
Námur – efnisgæði
og umhverfi fól í sér
að ástandið á landinu
í heild var metið og gerðar tillögur
að úrbótum til að bæta steinefn-
isvinnslu á Íslandi með hliðsjón af
efnisgæðum og umhverfissjónar-
miðum. Bent var á mikilvægi þess
að kanna hvaða efni er til og hvar
og að hafa upplýsingar um slíkt að-
gengilegar í samtengdum gagna-
grunnum. Árið 1998 voru samþykkt
ný lög á Alþingi þar sem Nátt-
úrufræðistofnun Íslands var gert
að flokka námusvæði, m.a. eftir
efnisgerð, magni, gæðum og vernd-
argildi. Því miður er sú vinna ekki
hafin, þrátt fyrir fullyrðingu um
það í skýrslu Auðlindanefndar. Enn
sem komið er er Vegagerðin eini
opinberi aðilinn sem hefur tekið af
skarið og þróað skráningarkerfi, en
það kerfi snertir jú eingöngu þeirra
starfssvið.
Annað verkefni sem fór af stað
að frumkvæði Rb er um bygging-
arúrgang á Íslandi en í því hefur
m.a. verið kannað magn þess bygg-
ingarúrgangs sem fellur til árlega
hérlendis. Nú er verið að skoða
hvaða möguleikar eru á því að end-
urnýta eða endurvinna þennan úr-
gang. Einnig verður lagt mat á um-
hverfisáhrif. (Sjá einnig:
www.rabygg.is.)
Í þriðja lagi er unnið að verkefni
um vélunninn sand. Markmið þess
er að þróa og aðlaga aðferðir á Ís-
landi við vinnslu á sandi úr föstu
bergi, en reynsla Íslendinga á
þessu sviði er takmörkuð. Slík
vinnsla er að mörgu leyti umhverf-
isvænni en nám lausra jarðlaga og
nefna má að laus jarðlög eru af
skornum skammti þegar litið er til
hágæðaefnis.
Á næstu árum og áratugum er
fyrirsjáanlegt að eftirspurn eftir
hágæðaefni eykst frá því sem nú
er, m.a. vegna þess að kröfur um
gæði byggingarefnis aukast stöð-
ugt. Ísland hefur jafnframt skuld-
bundið sig til að fylgja þeim stöðl-
um sem samþykktir verða innan
evrópska staðlaráðsins. Ein afleið-
ing þessa er að kröfur um fram-
leiðslueftirlit og eiginleika steinefn-
is aukast. Þessar nýju kröfur eru
margþættar og hefur fyrirtækið
ERGO tekið þátt í að miðla íslensk-
um framleiðendum reynslu og
þekkingu erlendis frá.
Ekki er ráð nema í tíma sé tekið
og nauðsynlegt er að huga að því
tímanlega hvar hægt er að ganga
að því efni sem þarf hverju sinni.
Mikilvægt er að hugsa til framtíðar
og skipuleggja ekki byggð á svæð-
um þar sem byggingarefni er gott,
að óathuguðu máli. Hægt er að
skipuleggja stærri námur úr klöpp
tiltölulega nálægt byggð. Dæmi eru
erlendis frá um að í slíkum námum
fari öll vinnsla efnis fram neðan-
jarðar. Einnig er nauðsynlegt, fyrr
en seinna, að gera úttekt á núver-
andi námum, einkum fyrir höfuð-
borgarsvæðið. Það er ekki hægt að
leggja þá ábyrgð á hendur stein-
efnisframleiðendum heldur verða
stjórnvöld að taka af skarið. Gatna-
málastjóri fyrir hönd Reykjavíkur-
borgar hefur daufheyrst við slíkum
rökum hingað til. Í fyrstu drögum
að Staðardagskrá 21 fyrir Reykja-
vík var áætlað að gera úttekt á nú-
verandi námum og framtíðarsvæð-
um til efnistöku fyrir borgina. Af
óskiljanlegum ástæðum var þetta
atriði þó horfið úr dagskránni þeg-
ar hún birtist í sinni endanlegu
mynd. Við sem höfum unnið að
þessum málum undanfarin ár
sjáum því síendurtekinn doða í
meðferð yfirvalda á málaflokknum.
Standa þarf vörð um lífsgæðin,
ekki bara húsin, rafmagnið og veg-
ina heldur og ekki síður um náttúr-
una vegna sjálfra okkar og kom-
andi kynslóða. Velferðin býr í því
að auðlindirnar séu nýttar skyn-
samlega. Sérhverri kynslóð ber
skylda til að skila landinu í jafn-
góðu eða betra ástandi til þeirra
næstu.
Grjótnám – í molum?
Børge Johannes
Wigum
Byggingarefni
Í þessu byggingarefni
eru fólgnir gríðarlegir
fjármunir. Þorbjörg
Hólmgeirsdóttir og
Børge Johannes Wigum
segja að það geti verið
ein af undirstöðum vel-
megunar Íslendinga.
Höfundar eru jarðverkfræðingar.
Þorbjörg
Hólmgeirsdóttir