Tímarit lögfræðinga - 01.10.2001, Síða 80

sem eigandi á rétt á að kaupa hin undirliggjandi verðmæti fyrir og markaðsverði
þeirra er hann nýtir réttinn.
Nýti eigandi ekki valrétt sinn heldur lætur hann falla niður án þess að krefjast
mismunargreiðslu er kaupverð bæði kaupvals og söluvals ætíð 0 kr. Hagnaður
útgefanda, þegar svo stendur á, er því jafn og þóknuninni nemur. í tilvikum þar
sem skráðum valrétti er lokað sjálfkrafa af hlutaðeigandi greiðslumiðlun gegn
þóknun er þó vafasamt hvort ekki eigi að líta á hana sem kaupverð.
Hliðstæðar reglur gilda um ákvörðun hagnaðar og taps af ákvæðissamning-
um og áskriftarréttindum sem standa ein sér. Minna ber þó á að þóknun er ekki
greidd við gerð ákvæðissamninga. Hins vegar er algengt að ákvæðisseljandi
áskilji sér ákvæðisálag (terminstillæg) vegna valkaupa á sams konar eign og
seld er framvirkt til að tryggja sig fyrir hugsanlegu tapi og telst hagnaður eða
tap hans því munurinn á samtölu ákvæðisálagsins og ákvæðisverðsins annars
vegar og markaðsverðsins hins vegar.
Dæmi 15. Ákvæðiskaup á eldsneyti. Afhending undirliggjandi verðmæta fer
ekki fram. Mismunargreiðsla. 1. nóv. gerir A verktaki ákvæðissamning við B urn
að hann selji sér 100.000 lítra af hráolíu á verðinu 60 kr. lítrann til afhendingar 1.
maí. Umsamdir vextir eru 12% svo að ákvæðisverðið er 6.360.000 kr. I janúar
brestur á stríð við Persaflóa og veldur það 40% hækkun hráolíuverðsins. 1. maí er B
á að afgreiða farminn er verð hans því komið í 8.400.000 kr. Beinn hagnaður A af
viðskiptunum er því 2.040.000 kr. Til að tryggja sig fyrir hugsanlegu tapi gerir A
kaupvalssamning um 100.000 lítra af hráolíu til afhendingar 1. maí á 6.360.000 kr.
Vegna þessa krefur hann B um 250.000 kr. ákvæðisálag.
Hagnaður (eða tap) A á viðskiptunum í ofangreindu dæmi er því (250.000 +
6.360.000 kr.) - 8.400.000 kr. = 1.790.000 kr. Hjá B er þetta hins vegar öfugt:
8.400.000 kr. - (6.360.000 kr. + 250.000) = 1.790.000 kr. Eins og þegar um
valrétt er að ræða er samtala hagnaðar eða taps seljanda og hagnaðar eða taps
kaupanda jafnt og 0 kr. Viðskiptin eru því ávallt samkvæm (assymmetrisk).
4.2.3 Staðlaðir ákvæðissamningar og skiptasamningar
Framvirkir vaxtasamningar eru gerðir upp sem munur tveggja breytistærða
sem geta t.d. verið vextir, gengi o.fl. Á sama hátt eru vaxta- og gjaldmiðla-
skiptasamningar gerðir upp sem munur á tveimur greiðslustraumum. I báðum
tilvikum ræðst hagnaður eða tap skattaðila af þeim sökum af því hvort hann
greiðir meira en hann veitir viðtöku.
4.2.4 Skattlagning
4.2.4.1 Almennt
Hér að framan var fjallað um uppgjör einstakra afleiðusamninga sem sjálf-
stæðra eigna. Hið eina sem eftir er að ákveða er því eftir hvers konar eigna-
flokki beri að skattleggja þá en það skiptir máli vegna þess að eignir í skatta-
228