Tímarit Máls og menningar - 01.11.1945, Blaðsíða 13

GEGN AFSALI LANDSRÉTTINDA OG EYÐINGU ÞJÓÐARINNAR 139'
hvaða umboð sem hann kann að hafa frá þjóðinni að öðru leyti,
sem geti samið um, verzlað með, eða með nokkurri heimild látið af
liendi landsréttindi vor, fullveldi eða sjálfstæði. Stjórnskipunarlög í
Iandí, grundvöllur annarra laga, byggjast á þeirri forsendu, að þjóð-
in sem í landinu býr, eigi þar með óumsemjanlegum hætti lands-
réttindi. Væri ekki þessi óskrifaða frumgrein grundvöllur stjórn-
skipunarlaga hlytu öll stjórnskipunarlög að vera contradictio in
adjecto, sjálfsmótsögn. Ef hugsanlegt væri að í stjórnskipunar-
lögum fælist sú grein skrifuð eða óskrifuð, að það væri í valdi
þjóðþings eða ríkisstjórnar að afhenda landsréttindin, eða þó ekki
væri nema hefja samninga um afhendingu þeirra við önnur ríki,
þá væri stjórnarskrá þess lands ekki annað en skrípaplagg og sjálf-
stæði þess ekki til. Þá gæti einhver meirihluti þjóðkjörinna um-
boðsmanna afhent öðrum ríkjum land þjóðarinnar og landsréttindi,
hvenær sem væri. aðeins ef þeim þætti tíminn heppilegur til slíkra
starfa.
I eitt skipti voru landsréttindi íslands afhent með þeim hætti, að
Islendingar hafa í sjálfstæðisbaráttu sinni ekki talið fullkomið ó-
mark að, þótt þeir teldu afsalið ekki raunverulega bindandi nema
gagnvart þeim konungi sem samið var við. Þetta var sú afhending
landsréttinda sem fram fór með Gamla Sáttmála við Hákon V. Nor-
egskonung 1263. Slíkan samning þótti þó jafnvel ekki í þá daga til-
tækilegt að gera með einu saman jákvæði valdsmanna, heldur var
hann gerður að undangengnum héraðssamþykktum í öllum lands-
fjórðungum, samþykktumi sem komust eins nálægt þjóðaratkvæða-
greiðslu og hægt var eftir stjórnarkerfi þeirrar tíðar. Það er fljótstig-
ið spor að fyrirgera rétti sínum, seinsótt verk að vinna hann aftur.
Eftir sjö hundruð ára ósjálfstæði, þar af margra alda þrælkun og
fullkomna niðurlægingu, og jafnmargra ára meira eða minna raun-
verulega sjálfstæðisbaráttu, voru þau réttindi, sem þjóðin afsalaði
sér með allsherjarsamþykktum í kring um 1263 endurheimt með
þjóðaratkvæðageriðslu 1944, sem var svo einróma og ótvíræð, að
allur heimurinn hlaut að beygja sig fyrir henni.
En þótt þjóðaratkvæðagreiðsla sé í flestum efnum talin úrslita-
dómur þjóðarinnar, væri engu að síður vafasöm heimild þjóðar til
þess að afhenda landsréttindi með þjóðaratkvæðagreiðslu; slíkur