Tímarit Máls og menningar - 01.06.1960, Blaðsíða 48

TÍMARIT MÁLS OG MENNINGAR
íslenzkum sérkennum, því að hitt er
oft óvíst, að hve miklu leyti þau áttu
við aSrar þjóSir. Þetta er sérstaklega
mikilvægt, þegar veriS er aS fjalla
um ÓSin og ÓSinsdýrkun. Þeir fræSi-
menn, sem lagt hafa einna mesta
áherzlu á ÓSinsleysi íslendinga, hafa
einkum beitt þrenns konar rökum. I
fyrsta lagi komi nafn ÓSins ekki fyrir
í íslenzkum mannanöfnum né í ör-
nefnum hér á landi, þótt heiti þeirra
Freys, Þórs og NjarSar komi fvrir í
örnefnum og nöfn Freys og Þórs í
mannanöfnum. í öSru lagi hefur á
þaS veriS hent, hve hljótt er um nafn
ÓSins í íslendinga sögum og Land-
námu. Og í þriSja lagi hefur ÓSins-
dýrkun veriS talin ósamræmanleg
hinu íslenzka bændaþjóSfélagi, þar
sem ÓSinn hafi einkum veriS dýrkaS-
ur af höfSingjum og hermönnum. Öll
þessi rök stafa af auSskýrSum mis-
skilningi fræSimanna, sem sjá ekki
lengra en nef þeirra nær. Nafn ÓSins
kemur aS heita má aldrei fyrir í sam-
settum mannanöfnum. Undantekning-
ar frá því eru bæSi mjög ungar og
fáar. Auk þess komum vér aS því
atriSi, sem ég hef áSur drepiS á.
ÓSinsdýrkun íslendinga virSist hafa
fariS fram meS öSrum hætti en hjá
þeim þjóSum, sem oss er kunnugt um.
Eg hef þegar minnzt á nokkur slík
atriSi. En viS þau má enn bæta einu,
sem varSar ÓSinsleysi í örnefnum og
mannanöfnum íslendinga og getur
einnig skýrt þaS, hvers vegna ÓSins
er svo sjaldan getiS beinum orSum í
fornum sögum vorum. ÞaS er al-
kunna, aS yfir nafni ÓSins meS Is-
lendingum hvíldi sérstök nafnhelgi,
sem ráSa má meSal annars af því, hve
geysimörg nöfn hinn íslenzki ÓSinn
átti, en þau komu í staSinn fyrir hiS
ginnheilaga nafn hans. Mannanöfnin
Auðun, Ari, Brúni, Brúnn, Bíldur,
Gauti, Gautur, Gizur, Grímur, Gunn-
ar, Jörundur og Orn virSast öll hafa
veriS ÓSinsheiti, en auk þess hafSi
hann ýmis önnur heiti, svo sem Al-
föður, Herjajöður, sem skýra stöSu
ÖSins meS öSrum goSum, auk fjölda
margra annarra. I íslenzkum heimild-
um er einnig hermt ýmislegt, sem
bendir til slíkrar nafnhelgi á ÓSins-
nafninu. Eitt heiti hans, Grímur, er
stundum notaS í fornsögum, þegar
ÓSni er lýst í dulargervi og hann vildi
dyljast fyrir mönnum. Ef til vill eru
sum Gríms-örnefnin hér á landi helg-
uS ÓSni, þótt ógerningur sé aS segja
neitt um slíkt, þar sem mannsnafnið
var svo algengt. í Grímnismálum er
ÓSinn látinn segja: Einu najni hét-
umk aldregi, síz með fólkum fór. Hér
koma fram minjar um hinn reynslu-
mikla ÓSin þjóðflutninganna, sem ís-
lendingar dýrkuðu síðan. I Skandin-
avíu kemur nafn Óðins töluvert oft
fram í örnefnum, en þar virðist hin
mikla dularhelgi ekki hafa hvílt yfir
nafni hans aS sama skapi og hér varS
raunin á. Örnefni þau á NorSurlönd-
um, sem kennd eru við ÓSin, benda
190