Tímarit Máls og menningar - 01.06.1960, Side 97

ERLEND TÍMARIT
um, sem stundum eru settar fram á kenn-
ingunni um hina sjálfvirku þróun. Þessar
tvær kenningar hafa verið nefndar vitalismi
og jinalismi. Vitalislarnir halda því fram,
að lífið sé sjálfstætt og óháð fyrirbrigði, að-
skilið frá hinu lífvana efni, en sé hinn innri
aflvaki þróunarinnar og stjómi henni. Fin-
alistarnir halda því fram, að þróunin fylgi
fyrirfram ákveðinni braut og hafi ákveðinn
tilgang. En „til þess að vitalisminn eða jin-
alisminn fái staðizt, verður prófanleg sönn-
un að fást á því, að um sé að ræða stöðuga
framþróun lífsins, og að hver tegund þess
um sig þróist í áttina að endanlegu, háleitu
marki." En þetta er alveg gagnstætt því sem
lesa má úr steingervingunum. „Það er ekki
um að ræða neina augljósa almenna fram-
þróun. Lífverurnar greinast í milljónir teg-
unda, og síðan ferst mikill meirihluti þess-
ara tegunda og aðrar milljónir koma í
þeirra stað og lifa í árþúsundir, unz þær
þoka fyrir nýjum. Ef þetta er fyrirfram
gerð áætlun, þá er hún furðulega gagnslít-
il,“ því að „tegundirnar þróast nákvæmlega
eins og þær væru að laga sig eftir beztu
getu að breytilegum heimi, en alls ekki eins
og þær stefndu að settu marki.“
Lærdómurinn sem maðurinn getur af
þessu dregið er sá, að hann geti líka dáið
út eins og hver önnur tegund. En liann er
aðlögunarhæfastur allra tegunda, af því að
hann hefur skapað sér menningu sem í þró-
un sinni er samstiga hinni líffræðilegu þró-
un hans. Hann er eina dýrið, sem gætt er
siðgæðisvitund, og „áberandi þáttur henn-
ar er ábyrgðartilfinning“. Fyrir hverjum og
á hverju ber hann ábyrgð?
„Maðurinn er ábyrgur fyrir og ber áhyrgð
á sjálfum sér. Með „sjálfum sér“ er hér átt
við allt mannkynið, en ekki aðeins einstakl-
inginn, og vissulega ekki einstaklinga með
sérstakan hörundslit eða svipeinkenni ...“
„Ifeimur þar sem maðurinn verður að
treysta á sjálfan sig, þar sem hann er ekki
ástmögur guðanna, heldur aðeins eitt af
andlitum náttúrunnar, er vissulega ekki að
skapi óskhyggjumanna eða þeirra líka ...
Hugsanlegt er, að þeir sem lifa í hinni
gömlu hjátrú séu sælli með sjálfum sér ...
Það er einkenni þess heims, sem Darwin
opnaði okkur sýn til, að ef við göngum ekki
jlest öll inn í hann og lifum þar í samræmi
við veruleika hans, þá verður í sannleika
dimmt yfir framtíð mannsins — ef hún
verður þá nokkur.“
Gísli Ólafsson.
I
239