Þjóðmál - 01.09.2011, Blaðsíða 84

82 Þjóðmál HAUST 2011
samn ingnum rofið „heimsbandalag fas-
istaríkjanna gegn kommúnismanum .“ Jafn-
framt voru miklir möguleikar sagðir á því „að
Þýska land stæði einangrað ef það legði nú
til stríðs út af Danzigmálunum .“5 Ekki voru
allar fregnir á forsíðu blaðsins þennan dag
skrifaðar af jafnmikilli bjartsýni því að árás
Þjóðverja á Pólland var nú sögð yfirv ofandi
og stríð gæti „brotist út þá og þegar .“6
Alls ekki er hægt að segja að íslenskir
sósíalistar hafi stutt við bakið á stjórn Hitlers
í byrjun stríðsins þrátt fyrir griðasamning
Þjóðverja við Sovétríkin . Hagur Íslendinga lá
samkvæmt Þjóðviljanum fyrst og fremst í því
að: „þýzki fasisminn falli og þýzka alþýðan
taki sjálf völd . Með falli þýzka fasismans
værum við losuð við hættu, sem sjálfstæði
okkar og lýðfrelsi hefur verið búin – og með
valdatöku þýzku alþýðunnar væri girt fyrir
að sú hætta rísi upp aftur“7 Þýska þjóðin fær
stuðningskveðjur í baráttu sinni gegn Hitler
enda muni verkalýðshreyfing Þýskalands
„beita öllum mætti sínum til að steypa Hitler
og gera Þýzkaland að lýðfrjálsu, sósíalistísku
ríki .“8 Í stríðsbyrjun hefst ein forystugrein
Þjóðviljans á þessum orðum:
Árásarstyrjöld þýzka nazismans á Pólland er
hafið . Skelfingarnar frá Spáni: loftárásirnar
á óvíggirtar borgir, á varnarlausar konur og
börn, endurtaka sig nú í Póllandi . Evrópa
sér nú enn einu sinni afleiðingarnar af
undanlátsseminni við fasismann . . . . Skemmd-
a r verk Chamberlain stefn unnar gagnvart frið-
ar málum Evrópu – og nú seinast neitunin að
gera fullkomið varnarbandalag við Sovét ríkin
– bera nú sinn hræðilega ávöxt . Dýrsæði
fasismans, sem í þrjú ár eyddi Spán og fyrir
nokkru gleypti Tékkóslóvakíu veldur nú
5 „Brjóta Sovétríkin „öxulinn“?“, Þjóðviljinn 28 . ágúst 1939 .
6 „Árás Þjóðverja á Pólland yfirvofandi“, Þjóðviljinn 28 .
ágúst 1939 .
7 „Hvaða endaloka hlýtur íslenzka þjóðin að óska á þessu
stríði?“, Þjóðviljinn 21 . september 1939 .
8 „Hver er orsök styrjaldanna?“, Þjóðviljinn 15 . septem-
ber 1939 . – „Þýzka þjóðin berst gegn Hitler-stjórninni“,
Þjóðviljinn 7 . september 1939 .
sams konar hörmungum í Póllandi og það í
tvö ár hefur valdið í Kína .9
Þýska auðvaldið var sagt eiga höfuðsökina
á þessu stríði og hafa komið Hitler til
valda en breska og franska auðvaldið var
hins vegar ekki alsaklaust . Það hefði létt
nasistum róðurinn með undanlátssemi sinni
í München og víðar .10 Auðvaldsskipulagið
sjálft væri orsök styrjaldanna og því yrðu
menn að vona að verkalýðsstéttin í Englandi
og Frakklandi myndi ná völdum fyrir
stríðslok til þess að tryggja að stríðið yrði
„í rauninni stríð gegn fasismanum“ en ekki
„kúg unarstríð gegn þýzku alþýðunni“ .11 Vert
er að taka eftir því að glöggur greinarmunur
er gerður á ábyrgð stríðandi aðila . Þýskaland
ber höfuðsökina en Bretar og Frakkar skipa
annað sætið . Þjóðviljinn var með þessum
málflutningi einnig að svara öðrum blöðum
en stuðningsblöð Þjóðstjórnarinnar höfðu
lát ið Sovétríkin og Stalín heyra það og
kennt Ráðstjórninni um upphaf stríðsins .12
Það er því augljóst að sósíalistar hér á
landi sem og annars staðar voru ekki tilbúnir
í stríðsbyrjun til þess að tala máli Hitlers
þótt svo Stalín semdi við hann um grið .
Reyndar var þess innilega óskað að fasismi
Hitlers liði undir lok . Kannski er það þess
vegna sem Þjóðviljinn birti, að því er virðist
vegna óskhyggju, óstaðfestar fregnir um að
rússneskur og pólskur her sækti fram saman
í Suður-Póllandi þegar Rauði herinn var
í raun að innlima sinn helming Póllands
samkvæmt griðasáttmálanum .13 Ennfremur
var sókn Rússa túlkuð sem mikill ósigur
fyrir Þjóðverja í stríðinu .14
9 „Árásarstyrjöld nazismans á Pólland er hafin“, Þjóðviljinn
2 . september 1939 .
10 „Hver á sökina á þessari styrjöld?“, Þjóðviljinn 5 . septem-
ber 1939 . – Sjá einnig Þór Whitehead: Stríð fyrir ströndum
(Reykjavík, 1986), bls . 139-140 .
11 „Hver er orsök styrjaldanna?“, Þjóðviljinn 15 . september 1939 .
12Þór Whitehead: Stríð fyrir ströndum, bls . 138-9 .
13 „Hvar stöðvast sókn Rússa?“, Þjóðviljinn 19 . sept . 1939 .
14 „Sovéther tekur Wilna“, Þjóðviljinn 21 . september 1939 .