Morgunblaðið - Sunnudagur - 06.03.2016, Blaðsíða 10

10 MORGUNBLAÐIÐ SUNNUDAGUR 6.3. 2016
VETTVANGUR
Best að taka fram í upphafi aðég er ekki að biðja ummenningarbyltingu eins og
hjá Maó í Kína, þegar reynt var að
þvinga fólk með valdi inn á veg
dyggðarinnar; láta þau sem urðu
viðskila við pólitískan rétttrúnað
ganga svipugöng undir háværum
fordæmingum. Bæði í refsiskyni
fyrir villu síns vegar og öðrum
sem víti til varnaðar. Meiningin
var að fá þau og aðra til að „hugsa
rétt“ og „breyta rétt“. Ekki reynd-
ist þetta farsæl leið til að kenna
góða breytni.
Viðfangsefnið sem ég hef í huga
undir fyrirsögninni á þessum pistli
er vissulega þankagangur og
breytni. Nánar tiltekið hvernig
megi forða okkur frá því að lenda
aftur inn í hringiðu sjálftöku og
ásælni, sem við kynntumst svo vel
í aðdraganda efnahagshrunsins,
ekki bara í fjármálakerfinu heldur
víðast hvar í efnahagslífinu, í stóru
og í smáu.
Það fer varla framhjá nokkrum
manni hvert við erum nú, enn á
ný, að sogast. Risabónusar, óhóf-
legar arðgreiðslur og brask þar
sem þau sem komast í aðstöðu
skara eld að sinni köku; og við-
kvæðið jafnan hið sama þegar að
þessu er fundið: Allir eru að gera
það úti í hinum stóra heimi. Hvers
vegna ekki við? Í útlöndum fái
stjórnendur bónusa og eignist hluti
í fyrirtækjunum sem þeir stýri.
Þannig verður til sameiginlegt
svar, stöðluð réttlæting sjálf-
tökuheimsins
Lög og reglur geta hér að sjálf-
sögðu skipt sköpum. Ný löggjöf
um sparisjóði um síðustu aldamót
breytti þeim úr þjónustustofnunum
fyrir nærsamfélagið, þar sem
bannað var að braska með eign-
arhluti, gerði þeim nú kleift að
taka þátt í Hrunadansi kapítalism-
ans. Lagabreytingarnar losuðu
sparisjóðina nefnilega við mél og
beisli þannig að þeir gætu, engu
síður en nýfrelsuðu bankarnir,
hleypt á harðastökki inn í lendur
þar sem gróðavon var að finna.
Ótemjurnar fóru um víðan völl.
Svo hrundi öll spilaborgin eins og
við öll þekkjum. En hún var reist
við að nýju. Og nú er að koma í
ljós að kúltúrinn, þankagangur
fyrirhrunsáranna, varð eftir í fjár-
málakerfinu. Hann hvarf aldrei og
verður ekki betur séð en nú
blómstri hann sem aldrei fyrr.
Og það er þarna sem þörf er á
umbyltingu hugarfarsins. Við þurf-
um vissulega lög, auk formlegs að-
halds og eftirlits. Og við þurfum
nýtt skipulagsform, samfélags-
banka í stað áhættusækinna gull-
gerðarvéla, sem náttúrlega búa
ekki til neitt gull ef út í það er far-
ið.
En það er ekki nóg að búa til
hið ákjósanlega skipulagsform.
Svipugöngin viljum við varla og
lögin og aðhaldsreglurnar nægja
ekki. Það er ekki hægt að setja lög
um hófsemi. Ekki frekar en um
kurteisi. Hún verður ekki lögleidd.
Hún þarf að verða til innan frá.
Og nákvæmlega þetta er við-
fangsefni byltingarinnar; að við
innrætum sjálfum okkur annað og
betra hugarfar en það sem er allt-
of einkennandi fyrir okkar samtíð.
Hina sömu siðgæðisvitund og búið
er að reyna – með misjöfnum ár-
angri að vísu – að kenna okkur í
tvö þúsund ár og gott betur.
Trúarbrögð og siðfræði heimspek-
innar hafa reynt að fá okkur til að
hugsa og breyta á ábyrgan hátt og
í almannaþágu en gangast ekki
eigingirni og græðgi á hönd.
Ég leyfi mér að spyrja, er skyn-
samlegt að blása út af borðinu
þetta mörgþúsund ára samtal?
Þarf ekki að gera hið gagnstæða,
leggja eyrun við göfugum boð-
skap? Væri slík bylting ekki eft-
irsóknarverð? Og ætti hún ekki er-
indi inn í íslenskt fjármála- og
efnahagslíf?
Þurfum menningarbyltingu
’Ótemjurnar fóru um víðan völl. Svo hrundi öllspilaborgin eins og við öll þekkjum. En hún var reistvið að nýju. Og nú er að koma í ljós að kúltúrinn,þankagangur fyrirhrunsáranna, varð eftir í fjár-
málakerfinu.
Úr ólíkum
áttum
Ögmundur Jónasson
ogmundur@althingi.is
Morgunblaðið/Ómar
Edda Sif Pálsdóttir, dag-
skrárgerðarmaður á RÚV, þurfti
á sérstökum gesti að halda til að
birtast á skjánum hjá sér og aug-
lýsti eftir honum
á Facebook. „Jæja
nú jæja… Á ein-
hver ykkar eða
þekkir svartan
kött á
höfuðborgar-
svæðinu sem langar til að verða
sjónvarpsstjarna og á lausar mín-
útur á miðvikudaginn?“ Nokkur
svör bárust og var ráðið í starfið
samdægurs. „Kötturinn Maximus
sló öðrum við í viðbragðshæfni
og mun vonandi fara verkið vel
úr hendi,“ skrifar Edda stuttu
síðar.
Fleiri sjónvarspmenn tjáðu sig
á samfélagsmiðlum í vikunni.
Helgi Seljan,
fréttamaður
Kastljóss, skýtur
fast á Gísla
Martein Bald-
ursson sjón-
varpsmann, eða
réttara sagt er „skotið“ frá dótt-
ur hans. Á Twitter skrifar hann
að fimm ára dóttir sín hafi sagt
að það hafi verið svo fyndið þeg-
ar ein af Reykjavíkurdætrum hafi
kysst gamla karlinn. Gísli Mar-
teinn svarar að bragði: „Fyrst
vinnur hann mig í Eddunni, svo
skellir hann þessu á mig. Maður
þarf ekki óvini þegar maður á
vini eins og Helga.“
Mottumars er hafinn með til-
heyrandi yfirvaraskeggjum. Ekki
eru allar konur jafn hrifnar.
Guðný Lára Ingadóttir, kona
Hauks Holm, birti þessa mynd
af manni sínum á
Facebook og rit-
ar: „Mottumars –
ég ekkert að
rifna úr gleði en
málefnið er gott.
Koma svo strákar
– allir að safna og svo í tékk.“
Donald Trump er vinsælt um-
ræðuefni á netsíðum víða um
heim. Björg Magnúsdóttir út-
varpskona ræðir um hann á
Facebook. „Það er alveg að
verða staðreynd að Donald
Trump virðist á hraðri siglingu í
átt að Hvíta húsinu.
Í aðra röndina finnst mér
Bandaríkin (og heimurinn) eiga
það skilið; Trump
er sprottinn
þráðbeint upp úr
þeim kúltúr sem
við öll með hjálp
samfélagsmiðla
höfum skapað,
menningu þar
sem öllu ægir
saman. Filterslausar og órit-
stýrðar upplýsingar blandast
gáfulegum og útpældari inn-
leggjum og allt er skilgreint sem
jafnmerkilegt þannig að idjótar
og drasl er sett í sama flokk og
rest. Á hinn bóginn er Trump
beinlínis hættulegur; hann er op-
inber rasisti sem gæti vel hafið
þriðju heimsstyrjöldina.“
AF NETINU