Morgunblaðið - Sunnudagur - 06.03.2016, Síða 32

HEILSA Nýleg rannsókn sýndi að eldra fólk sem hreyfir sig lítið eða er í mikillikyrrsetu mældist með rýrari heila. Þeir sem stunda hreyfingu eru ólík-
legri til að greinast með heilabilun og Alzheimers-sjúkdóm.
Hreyfing mikilvæg heilanum
32 MORGUNBLAÐIÐ SUNNUDAGUR 6.3. 2016
umhverfið snúast. Þetta er sem-
sagt truflun í hristivörninni,“ seg-
ir Sigurður og bætir við að svima-
köstin séu yfirleitt á bilinu 5-20
sekúndna löng. „Svo er allt gott
þangað til maður skiptir aftur um
stellingu, t.d. snýr sér í rúminu.
Þetta er mjög algengt.“
Hægt að lækna steinaflakk
Sigurður segir að steinaflakk sé vel
læknanlegt en algengt er að það
lagist af sjálfu sér á einni til þrem-
ur vikum. En oft þarf hjálp hjá
lækni. Hann kennir viðkomandi
ákveðnar höfuðhreyfingar sem eiga
að færa steinana aftur á sinn stað.
„Það þarf að hella þeim aftur í pok-
ann sinn, þetta er eins og gesta-
þraut að koma kúlu í gat. Sem bet-
ur fer þá virkar þetta mjög vel,“
segir Sigurður og bætir við að oft
þurfi bara eina meðferð.
Svimi yfirleitt ekki
hættulegur
„Svimi er sem betur fer yfirleitt
hættulaus. Það er mjög sjaldgæft
að svimi tákni alvarlegan sjúkdóm,
sérstaklega einn og sér,“ segir
hann. „Sumir þjást af langvinnum
svima en sem betur fer er fólk ekki
í stöðugum snúningi. En stöðug til-
finning fyrir jafnvægisleysi er til
og það geta verið ýmsar orsakir
fyrir því,“ segir Sigurður sem að-
spurður segist sjálfur aldrei hafa
fengið svima.
Sigurður segir svima mjög al-gengan en hann er háls-, nef-og eyrnalæknir. Hann hefur
sinnt svimatilfellum í áratugi, eða
síðan hann kom heim úr sérnámi
frá Svíþjóð. „Ef fólk nær háum
aldri má segja að það séu mjög fáir
sem sleppa við svima. Við það eitt
að eldast verður jafnvægið óörugg-
ara og þá er smá svimi bara eðlileg-
ur fylgifiskur,“ segir hann.
Svimi er einkenni en ekki
sjúkdómur
Sigurður segir að ástæður svima
geti verið margar. Streita, eyrna-
sjúkdómar, mígreni, hár aldur,
aukaverkanir lyfja og blóðþrýst-
ingsfall eru nokkrar þeirra. „Þetta
getur allt valdið því sem við köll-
um svima. Það getur verið hring-
ekjusvimi, raunverulegur óstöð-
ugleiki eða að manni finnist maður
óstöðugur. Manni getur svimað
þegar maður stendur snöggt upp
og er það blóðþrýstingsfall. Þá
vantar heilann súrefni og það rugl-
ar úrvinnsluna,“ segir hann.
„Svimi getur verið eðlilegur eins
og til dæmis eftir stífudans. Hann
er ekki sjúkdómur en getur verið
einkenni á fjölmörgum sjúkdóm-
um.“
Heilinn ruglast af
misvísandi upplýsingum
„Til að maður haldi jafnvægi þarf
heilinn að fá stöðugan straum upp-
lýsinga frá skynfærum. Í innra
eyra eru hallamælar og snúnings-
mælar og þar eru þessir svokölluðu
stöðusteinar. Þeir eru eins og sand-
ur í pokum og renna til þegar mað-
ur hallar höfðinu og þá fær heilinn
upplýsingar um þennan halla sem
þarf að passa við aðrar upplýsingar
sem hann fær, til dæmis frá háls-
inum. Svo túlkar heilinn þetta og
ákveður hvort maður sé að detta
eða að allt sé eðlilegt. Þegar maður
fær svima er oft um það að ræða að
upplýsingarnar frá skynfærunum
passa ekki saman. Eins og til dæm-
is við sjóveiki eða bílveiki, þá fær
heilinn upplýsingar um hreyfingu
frá eyrunum. En maður situr bara í
stól. Þá ruglast heilinn af því að
upplýsingarnar passa ekki saman,“
segir hann.
Hringekjusvimi kemur
oftast frá innra eyra
Algeng tegund svima er hring-
ekjusvimi. „Hringekjusvimi eða
snarsvimi, sem heitir vertigo á
ensku, er þegar manni finnst um-
hverfið hreyfast. Sér það hreyfast,
oftast snúast, eða finnst maður
sjálfur snúast. Það er mjög ein-
kennandi fyrir bráðan svima frá
innra eyra,“ segir Sigurður.
Algengasta orsök hringekju-
svima er steinaflakk að sögn Sig-
urðar. Sviminn kemur þá skyndi-
lega við ákveðnar hreyfingar
höfuðs. „Þá komum við aftur að
pokunum með sandinum. Það sem
gerist er að það losna steinar eða
þessar agnir úr hrúgunni og álp-
ast út í bogagöng þar sem þeir
eiga ekki að vera. Bogagöngin eru
þrenn í hvoru eyra og eru full af
vökva og skynja allar snúnings-
hreyfingar á höfði og hreyfa aug-
un í öfuga átt við hreyfingu höf-
uðsins svo umhverfið sé ekki á iði
fyrir augunum. Eru þannig eins
og hristivörn í kvikmyndatökuvél.
Þegar steinarnir eru komnir
þangað, þá valda vissar höf-
uðhreyfingar því að þeir renna til
í göngunum og trufla vökvahreyf-
ingar í þeim. Það veldur því að
eyrað sendir boð til heilans um
hreyfingu sem er ekki raunveru-
leg. Þá lætur heilinn augun fara
að snúast en maður er kyrr og
niðurstaðan er að manni finnst
„Þegar maður fær svima er oft um það að ræða að upplýsingarnar frá skynfærunum passa ekki saman. Eins og til dæmis við sjóveiki eða bílveiki, þá fær heilinn
upplýsingar um hreyfingu frá eyrunum. En maður situr bara í stól. Þá ruglast heilinn af því að upplýsingarnar passa ekki saman,“ segir Sigurður Stefánsson.
Morgunblaðið/Ásdís
Ósýnilegir steinar láta
heiminn snúast
Snýst heimurinn í
hringi á meðan þú situr
kyrr? Sigurður Stef-
ánsson læknir er
manna fróðastur um
svima. Hann segir
svima algengan, oftast
hættulausan og oft
læknanlegan.
Ásdís Ásgeirsdóttir asdis@mbl.is
 Steinaflakk
 Aðrir sjúkdómar í innra eyra
og jafnvægistaug
 Vöðvabólga á hálsi og herð-
um og bólga í hnakkafestum
 Streita
 Andleg vanlíðan
 Blóðþrýstingsfall
 Aukaverkanir lyfja
 Mígreni
 Blóðþurrð í litla heila eða
heilastofni
 Hjartsláttartruflanir
Ýmsar orsakir svima
Getty Images/iStockphoto
Margir fá svima
þegar þeir stíga
af tívolítæki.