Náttúrufræðingurinn

Årgang

Náttúrufræðingurinn - 2016, Side 4

Náttúrufræðingurinn - 2016, Side 4
Náttúrufræðingurinn 76 Magnús Á. Sigurgeirsson Náttúrufræðingurinn 86 (3–4), bls. 76–90, 2016 Ritrýnd grein Eldar í Öskjukerfi fyrir um 11 þúsund árum Sveina- og Randarhólagígaröðin á norðanverðum sprungusveim Öskjukerfisins er talin lengsta gígaröð landsins, alls um 75 km. Um aldur hennar og hraunsins frá henni, sem nefnt er Sveinahraun, hefur lengi ríkt óvissa. Nýverið tókst með hjálp gjóskulaga að tímasetja hraunið með meiri nákvæmni en áður og fá fram áreiðanlega tímasetningu gossins. Jafnframt leiddu rannsóknir í ljós að gosið á Sveina- og Randarhólagígaröðinni var atburður í mikilli umbrotahrinu í Öskjukerfinu snemma á hólósen (nútíma). Í kjölfar þess að Sveinahraun rann varð plínískt sprengigos í Dyngjufjöllum. Í því gosi myndaðist gjóskulagið Askja-S sem talið er um 11 þúsund ára gamalt. Líkjast þessir atburðir um margt umbrotunum í Öskjukerfinu á 19. öld. INNGANGUR Hraun sem runnið hafa frá ísaldarlokum þekja rúman tíunda hluta landsins.1 Aldursdreifing hraunanna er ekki þekkt nema að takmörkuðu leyti þótt margt hafi skýrst í þeim efnum á síðustu árum og áratugum. Segja má að allgóð vitneskja sé fyrir hendi um aldur hrauna frá síðustu árþúsundum en eftir því sem lengra er farið aftur í tímann verða tímasetningar ónákvæmari. Við aldursgreiningu hrauna eru einkum notaðar tvenns konar aðferðir, annars vegar kolefnisaldursgreining á koluðum gróðurleifum undan hraunum og hins vegar aldursgreining með gjóskulagatímatali. Fremur fátítt er að finna gróðurleifar undir hraunum. Helst er að það gerist í árfarvegum sem skerast í gegnum þau eða í gryfjum sem tengjast byggingarframkvæmdum og efnistöku. Þar sem hraun hafa runnið yfir ógróið land, s.s. víða á hálendinu, er engar kolaðar gróðurleifar að finna undir þeim. Gjóskulög finnast aftur á móti á öllum hraunasvæðum landsins og hafa því verið ráðandi við tímasetningar hrauna. Aldursgreining með gjóskulögum byggist á því að nota svokölluð leiðarlög, sem eru gjóskulög með skýr útlitseinkenni, mikla útbreiðslu og þekktan aldur.2 Flest lög af þessu tagi eru hvít eða ljósleit og því áberandi, en geta líka verið dökk. Meðal mikilvægustu leiðarlaga landsins eru ljósu Heklulögin H1, H3, H4 og H5 sem öll uppfylla fyrrgreind skilyrði.3 Allmörg jarð- fræðikort hafa verið gefin út, þar sem hraunum í gosbeltum landsins er raðað í aldursflokka með tilliti til þekktra gjóskulaga. Hraun sem runnin eru eftir að búseta hófst í landinu á 9. öld eru allvel þekkt en um eldri hraun gegnir öðru máli, og er fátt vitað um mörg þeirra. Á umliðnum áratug hafa Íslenskar orkurannsóknir (ÍSOR) unnið markvisst að því að gefa út jarðfræðikort af gosbeltum landsins. Hafa nú þrjú kort litið dagsins ljós, eitt af Suðvesturlandi4 og tvö af Norðurgosbelti.5,6 Í tengslum við útgáfu kortanna var allmikil vinna lögð í að betrumbæta upplýsingar um aldur og útbreiðslu hrauna. Þá kom í ljós eitt og annað sem verðskuldaði frekari rannsóknir. Í greininni er lýst einni slíkri rannsókn þar sem segja má að niðurstöðurnar séu um margt áhugaverðar og auki við fyrri þekkingu. Um er að ræða gamalt hraun í Norðurgosbelti, á sprungurein Öskjukerfis, sem nefnt er Sveinahraun. Telja má víst að stór hluti landsmanna hafi séð þetta hraun út um bílglugga því að um það liggur hringvegurinn milli Mývatns og Jökulsár á Fjöllum. Næst veginum er hraunið hins vegar mjög veðrað og sandfyllt og óvíst að það grípi athygli vegfarenda. Sveinahraun hefur lengi vakið áhuga manna fyrir þá sök að það rann frá lengstu gígaröð landsins, hinni 75 km löngu Sveina- og Randarhólagígaröð, og einnig vegna þess að gossprungan þveraði farveg Jökulsár á Fjöllum. Í veggjum Jökulsárgljúfra við Hafra gilsfoss má skoða innviði hraunsins og ennfremur storknaðar gosrásir gíganna. Þótt margir hafi skoðað hraunið og furður þess hefur aldurinn ávallt verið á reiki. Meginmarkmið þeirrar rannsóknar sem hér er lýst var að leysa gátuna um aldur Sveinahrauns.

x

Náttúrufræðingurinn

Direkte link

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Náttúrufræðingurinn
https://timarit.is/publication/337

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.