Náttúrufræðingurinn

Volume

Náttúrufræðingurinn - 2016, Page 12

Náttúrufræðingurinn - 2016, Page 12
Náttúrufræðingurinn 84 Gosið í Randarhólum hefur á sínum tíma haft mikil áhrif á rennsli Jökulsár á Fjöllum þar sem gígaröðin þveraði árfarveginn. Bergganga, aðfærsluæðar gíganna, má sjá í eystri gljúfurveggnum. Í hömrunum vestan megin í gljúfrinu sést að hraunið hefur fyllt upp í farveg sem var allt að 50 m djúpur. Áin hefur þá hrakist úr farvegi sínum og leitað annarra rennslisleiða. Sjá má í Hraundal vestan ár að hún hefur farið þar yfir hraunið og runnið um Hafragil, sem nú er þurrt. Sennilega hefur það orðið stuttu eftir að hraunið rann. Síðan gerist það, líklega í stórhlaupi, að áin færir sig aftur til austurs, á slóðir sem hún hefur haldið sig við æ síðan. Þar hefur hún skorið Randarhólagígaröðina og grafið út gljúfrið sem við þekkjum sem Jökulsárgljúfur. Svo er að sjá sem áin hafi á tímabili flæmst yfir hrauntunguna suður frá Syðsta- Randarhól en þó ekki rofið hana að neinu ráði. Vafalítið hefur myndun gljúfurs - ins við Hafragilsfoss tekið langan tíma, en vísbendingar eru þó um að gljúfursmíðin hafi verið komin vel á veg fyrir 9–10 þúsund árum. Á rofstalli í gljúfrinu um 20–25 m neðan við snið 1 er jarðvegur með gjóskulögum sem gefa dálitla innsýn í dýpkunarsögu þess (snið 5 og 6 á 9. mynd). Í sniðunum má sjá gjóskulögin Heklu-Ö (um 6.100 ára), Heklu-5 (um 7.000 ára) og að auki dökk gjóskulög þar undir. Neðst er sendinn jarðvegur. Út frá þykknunarhraða jarðvegs á milli Heklulaganna er dregin sú ályktun að rofstallurinn sé að minnsta kosti 9.000 ára gamall. Samkvæmt því hefur gljúfurmyndunin ofan við Hafragilsfoss verið komin nokkuð á veg fyrir þann tíma (þar er gljúfrið nú um 100 m djúpt). Bendir flest til að áin hafi grafið sig í gegnum Randarhólagígaröðina tiltölulega fljótlega eftir gosið. UMRÆÐA OG SAMANTEKT Framvinda umbrotahrinu í Öskju fyrir um 11 þúsund árum Eftir því sem best verður séð markar hraunrennslið frá Sveina- og Randarhólagígaröðinni upphaf hrinunnar. Ekki er þekkt hraun á Öskjusvæðinu frá þessum tíma en hins vegar er þar að finna stabba af basískri gjósku næst undir ljósum vikri úr Öskju-S og því ekki ólíklegt að eitthvert hraun hafi runnið (2. mynd). Sé það til er það væntanlega að mestu eða alveg hulið yngri hraunum og gosmyndunum. Hvort það gaus á allri gossprungunni samtímis í upphafi hrinunnar er ekki vitað en ekki er ólíklegt að hlutar hennar hafi verið virkir hverju sinni. Hugmyndir hafa verið settar fram um að gosið hafi byrjað nyrst á gígaröðinni en smám saman færst til suðurs eftir sprungusveimnum.41 Um sama leyti og sprungugosið eða skömmu síðar varð plínískt sprengigos í Öskju sem dreifði ljósri gjósku í miklu magni til norðurs. Askan lagðist m.a. yfir Sveina- og Randarhólagígana og hripaði niður í gjallið, eins og fyrr var lýst. Í Vegasveinum lagðist síðan dökk aska og gjall yfir ljósa gjóskulagið, líklega með upptök í gígnum Löngu-Rauðku nokkru sunnar. Í Randarhólum gaus aftur eftir stutt hlé og er kunnugt um bæði gjall og hraun frá þessum síðari fasa. Þykkt lag af basaltösku er að finna næst ofan á vikurlaginu Öskju-S í Dyngjufjöllum24 sem gæti samsvarað seinni gosfasanum í Randarhólum. Aldur Rauðhóla- og Hljóðakletta- gígaraðarinnar í Jökulsárgljúfrum var ekki kannaður sérstaklega en samkvæmt fyrri athugunum gæti hún verið af líkum aldri eða lítillega eldri en Sveina- og Randarhóla- gígaröðin. Ekki er hægt að útiloka að þetta gos tilheyri umbrotunum fyrir um 11 þúsund árum. Hvort það varð fyrir eða eftir gosið á Sveina- og Randarhólagossprungunni skal ósagt látið. Til að fá úr því skorið er frekari rannsókna þörf. Mat á rúmmáli gosefna Sjáanleg lengd gossprungunnar er um 75 km. Syðstu gígarnir eru um 55 km norðan Öskju en þeir nyrstu á Öxarfjarðarheiði (þ.e. Rauðhólar). Flatarmál Sveinahrauns er alls 184 km2 (að Kerlingarhrauni meðtöldu). Í rúmmál hraunsins er erfitt að ráða þar sem þykkt þess virðist vera mjög breytileg. Engin þversnið eru 10. mynd. Snið í gjallnámu í Vegasveinum (snið 4; 6. og 9. mynd). Sjá má öskulagið Askja-S næst ofan á gjallinu (merkt með rauðri pílu). Ofan á það hefur lagst fínkorna dökkgrá aska. – The tephra layer Askja-S from section no. 4 overlying scoria deposit from the Vegasveinar cones. Ljósm./Photo: Magnús Á. Sigurgeirsson.

x

Náttúrufræðingurinn

Direct Links

If you want to link to this newspaper/magazine, please use these links:

Link to this newspaper/magazine: Náttúrufræðingurinn
https://timarit.is/publication/337

Link to this issue:

Link to this page:

Link to this article:

Please do not link directly to images or PDFs on Timarit.is as such URLs may change without warning. Please use the URLs provided above for linking to the website.