Skírnir - 01.09.2006, Page 33

hafna einveldi kúgara sem sjálfur fylgdi ekki lögunum (196=
220–21). Þess vegna mátti hafna Haraldi hárfagra en ekki hinum
sem fylgdu lögum „og vildu láta lögin binda hendur sínar“
(196=221), svo sem Danakóngur gerði á tíð Arngríms.
Hvert leiddi þessi söguskýring, þessi stjórnarfarslega örlaga-
hyggja? Við sjáum það þegar við komum að Finni. Og við sjáum
líka hvers vegna sagnfræðingar frá Arngrími til Finns lögðu aldrei
til þjóðfrelsi en rómuðu samt frelsi hetjanna. Þjóðfrelsi er annað
hugtak um frelsi en það sem þeir höfðu í huga. Hins vegar er skilj-
anlegt hvers vegna þessum tveim hugtökum er slegið saman, eink-
um við lestur á Arngrími: Íslendingar mynduðu landfræðilega af-
markaðan hóp sem bjó við frelsi undan konungi.
Hjá Arngrími má finna flest sem gaf að líta hjá höfundi Ís-
landslýsingarinnar. Þó hefur þessi nýja söguskýring tekið við ein-
faldri harmsöguskýringu og dýpkað hana. Báðar eru húmanískar
og veraldlegar skýringar á falli þjóðveldisins. Atburðir ráðast ann-
ars vegar af skapferli og gjörningum mannanna, hins vegar af
huldum öflum stjórnarfarsbreytinga. En breytingar stjórnarfars
orsakast ekki síst af skapferli mannanna. Ágirnd og ofstopi sem
einkenni manna hljóta að ráða falli stjórnarfars.34 Skýringin er ólík
dæmigerðum miðaldaskýringum, þar sem hin guðlega forsjón
ræður atburðum með umbun sinni og refsingu.35
Þegar hér er komið sögu dregur Arngrímur saman þræði frá-
sagnar sinnar. Hann hefur sagt frá gullöld þjóðveldisins, frelsinu,
þar sem hetja bjó í hverjum bæ og ásamt henni snillingur. Hann
hefur rakið fallið og tíundað orsakirnar. Þá vitnar hann til þriggja
lína úr Ummyndunum Óvidíusar (1.129–31), þar sem skáldið
kynnir til sögunnar járnöldina, síðustu öld mannsins:
Á brottu er samviskusemi, sannleiki og trúmennska, í þeirra stað eru
komin svik og prettir, öfund og ofbeldi og glæpsamleg ágirnd.36
hugmynd um sjálfstæði íslendinga 279skírnir
34 Upphafleg heimild Bodins sem annarra fyrir þessum skoðunum er Ríki og Lög
Platons, og Stjórnspeki Aristótelesar, enda vísar hann tíðum til þeirra.
35 Um þennan greinarmun, sjá James Hankins (1996: 123–24).
36 Latínan segir: fugere pudor verumque fidesque: / In quorum subiêre locum
fraudesque dolique / Insidiæque et vis et amor sceleratus habendi. Jakob Bene-
diktsson þýddi.
Skírnir haust nota-1 13.11.2006 15:55 Page 279