Skírnir - 01.09.2006, Page 256

vera í nánum tengslum við meginmál. Frá því sjónarmiði hefði t.d. mynd
af bæ Ólafs Stephensens, Innra-Hólmi (115), verið betur komin aftar í
bindinu þar sem meira fer fyrir sögupersónunni; hið sama á við mynd á
bls. 62. Nokkur góð kort fylgja til skýringar (t.d. bls. 99, 188, 190) og
fengur er að samtímauppdráttum (t.d. á bls. 219).
Bókmenntasaga
Hlutar Guðbjörns og Þóru njóta þess að hafa orðið til við nokkuð eðli-
legar aðstæður; drög að þeim voru lögð aðeins nokkrum árum áður en
bindið kom út. Fáeinum árum áður (1996) hafði birst á prenti 3. bindi
Íslenskrar bókmenntasögu, með ítarlegri greinargerð Matthíasar Viðars
Sæmundssonar fyrir „Upplýsingaröld 1750–1840“ (23–217) og Páls Vals-
sonar fyrir ljóðakveðskap á sama tíma (221–252). Ólíkt þrengri stakkur er
skorinn umfjöllun Guðbjörns enda einskorðar hann sig mest við fagur-
bókmenntir. Annars eru efnistök og áherslur næsta keimlík hjá Guðbirni
og Matthíasi Viðari. Báðum er hugað um að setja bókmenntirnar í vítt
þjóðfélagslegt samhengi og hafa þær til marks um aldar- og hugsunarhátt.
Guðbjörn tekur upplýsinguna mjög alvarlega sem hugmyndastefnu og
gerir í fyrsta hluta kaflans grein fyrir hugmyndagrunni hennar, útgáfu-
stefnu og helstu boðberum. (Umfjöllunin um „Vísinda- og fræðafélög“
(297–298) skarast óþægilega við umfjöllun Lýðs um „Mennta- og menn-
ingarfélög“ (171–172); er hér við ritstjórn að sakast). Annars gerir Guð-
björn kveðskap, frumsömdum og þýddum, hátt undir höfði og gerir sér
far um að meta upplýsingaráhrifin í kveðskap aldarinnar. Þá fjallar hann
sérstaklega um gamankvæði sem getur lítt í Íslenskri bókmenntasögu. Þar
sem ræðir um lausamálsbókmenntir (331–351) gerir höfundur rómönsum
— sem fæstar náðu að komast á þrykk á tímabilinu — einna hæst undir
höfði; þessum áhuga, einkum á sögum Jóns Oddssonar Hjaltalín, deilir
höfundur með Matthíasi Viðari enda hafa rómönsur reynst frjótt rann-
sóknarefni í hugmyndasögulegu tilliti. Svipað má segja um Sögu Ólafs
Þórhallasonar eftir Eirík Laxdal sem nefnd hefur verið fyrsta íslenska
skáldsagan. Guðbjörn bendir á að hér sé konum lýst á óvenjulegan hátt,
sem gerendum sögunnar (350–351).
Listir og handverk
Með þessari þjóðhátíðarútgáfu fá listir og handverk nokkra uppreisn í
þjóðarsögunni, en slíkri iðkan var að litlu getið í Íslendingasögu Menn-
ingarsjóðs. Á síðustu árum hefur Þóra Kristjánsdóttir aukið verulega við
þekkingu á íslenskri listsköpun á árnýjöld. Fyrir ári kom út eftir hana
bókin Mynd á þili. Íslenskir myndlistarmenn á 16., 17. og 18. öld. Það sem
loftur guttormsson502 skírnir
Skírnir haust nota-1 13.11.2006 15:56 Page 502