Tímarit Máls og menningar - 01.11.2005, Page 114

Bókmenntir
veruleikann með því að færa hjúskapartálmana úr sjöunda lið niður í sjötta,
en tók örugglega ekki að sér að viðhalda neinum samræmdum gagnagrunni
til þessara nota.
Þarna held ég sem sagt að skáldskapur Péturs passi ekki við veruleikann,
en mér finnst hann athyglisverður vegna þess að sama hugsun er svo áberandi
hjá okkur sagnfræðingunum, eða var a.m.k. til skamms tíma. Við flettum því
upp í Grágás hvað fjarskyldir þeir ættingjar voru sem maður gat hugsanlega
fengið arf eftir eða lent í að taka ábyrgð á með einhverjum hætti. Svo gengum
við út frá því að ættfræði hafi íslendingar kunnað nógu vel til að hafa öll þau
tengsl á hreinu sem mögulega gátu haft réttaráhrif. En væntanlega hafa þessi
íslensku lagaákvæði átt það sammerkt með reglum miðaldakirkjunnar um
hjúskapartálma að við þau hafi menn búið án þess að gera sér neina rellu út
af óraunhæfum kröfum til ættfræðiþekkingar. Miðaldirnar áttu aldrei miklu
réttaröryggi að venjast.
Pétur Gunnarsson er vel lesinn, tengir fróðleik úr mörgum áttum, og um sann-
sögulegar persónur virðist hann gæta þess mjög vandlega hvað ráðið verði af
heimildum áður en skáldskapurinn tekur við. Þannig fer hann a.m.k. með þau
Klæng Skálholtsbiskup og Yngvildi barnsmóður hans (LR).
Pétur þekkir og notar frumheimildir ekki síður en fræðirit, bæði til að kítta
í hina skálduðu atburðarás og til að leggja út af þegar hann bregður sér í hug-
anahaminn, og vitnar oft í lengri eða skemmri klausur. Þar með gefur hann
gagnrýnanda færi á sér, því að alltaf er hætta á mislestri. Slík dæmi má finna,
allt frá þeim fullkomnu smáatriðum sem maður venur sig á að taka eftir samt
(þegar píslartól Krists eru talin upp sem „spjót og naglar, þorngerð ...“ o.s.frv.
(LR:36), þá er heimildin að reyna að kalla þyrnikórónuna „þorngjörð“, þó að
skrifarinn noti óheppilega styttingu) og upp í það hálf-vandræðalega (þegar
12. aldar heimild segir að til Písa á Ítalíu „halda kaupmenn drómundum af
Grikklandi og Sikiley ...“ og Pétur gerir úr drómundunum - eins og norrænir
menn kölluðu stórskip Miðjarðarhafsins - heila lest af hlaupandi „ofurdýrum
... ýmist með mann eða farm og hnúða upp úr miðju baki.“ (LR:110)).
Svo getur vel valinn mislestur verið réttmætur hluti af skáldskapnum. Þegar
einn guðhræddur Danakóngur hafði gefið til þess ærið fé suður á Ítalíu að þar
skyldi hver ferðamaður fá ókeypis vín ómælt „að því tilskyldu að hann mælti
á danska tungu (sem óneitanlega styttir gestalistann, eða hvetur til dönsku-
náms)“ (LR:108) - þá veit nú Pétur að heimildin telur alla norræna menn vera
„af danskri tungu“, hann leyfir því bara ekki að spilla góðri athugasemd um
dönskunámið.
Það eru líka eðlileg vinnubrögð skálds að láta hugarflugið spara sér nokkuð
af þeim uppflettingum sem fræðimenn temja sér. Við megum t.d. aldrei villast
á úreltu fræðiheiti svartadauðasýkilsins (Pasteurella pestis) og því sem nú þykir
góð latína (Yersinia pestis), en Pétur getur með rétti skáldsins sett upp lækna-
vísindasvip og tegundargreint skaðvaldinn sem „bacillus pestis“ (VT:67); ég er
ekkert viss um að honum þætti rétta nafnið fara eins vel. Eins er um það þegar
112
TMM 2005 • 4