Tímarit hjúkrunarfræðinga - 2016, Blaðsíða 40

40 TÍMARIT HJÚKRUNARFRÆÐINGA
SVEFN ER nauðsynlegur fyrir góða heilsu og stuðlar að
bættum lífsgæðum óháð aldri, en aldurstengdar breytingar
á svefni eru vel þekktar. Aldraðir þurfa jafn mikinn svefn
og þeir sem yngri eru, en svefnmynstur þeirra breytist
oftast nær. Þeir eru að jafnaði lengur að sofna, vakna oftar
yfir nóttina, sofa styttra í einu og ná styttri djúpsvefni
en þeir sem yngri eru. Margs konar svefnvandamál eru
algeng hjá íbúum hjúkrunarheimila landsins, úr þeim er
reynt að leysa með misjöfnum hætti og misjöfnum árangri.
Brýnt er að fagfólk þekki hvaða ráð og íhlutanir hafa
reynst best til að stuðla að góðum nætursvefni meðal íbúa
hjúkrunarheimila. Í þessari grein verður rýnt í niðurstöður
rannsókna síðustu ára á þessu sviði.
Almennt um svefn aldraðra og undirliggjandi
áhrifaþætti
Meðalsvefnþörf fullorðinna einstaklinga er 6-10
klukkustundir. Svefnþörfin minnkar ekki með aldrinum en
aldurstengdar breytingar á svefnmynstri eru þekktar, þar
sem aldraðir eru oft lengur að sofna, ná styttri eða engum
djúpsvefni, vakna oftar og eru lengur að sofna aftur en
þeir sem yngri eru. Svefn er bráðnauðsynleg hvíld fyrir lík-
amlega og andlega heilsu. Svefn skiptist í fimm svefnstig,
fyrstu tvö svefnstigin eru léttasti svefninn þegar minnst
áreiti þarf til að vakna upp, en í djúpsvefni á stigi þrjú
og fjögur fer fram endurnýjun og viðhald á líkamanum.
Draumsvefn (REM-svefn) fylgir á eftir léttasta svefninum
en hann er mikilvægur fyrir minni og einbeitingu. Yfir
nóttina förum við að jafnaði í gegnum öll svefnstigin á
hverjum 90-120 mínútum, en aldraðir ná oft aðeins fyrsta
og öðru stigi svefns og hvílast því ekki eins vel yfir nóttina
(Tabloski, 2014).
Hrumir aldraðir íbúar hjúkrunarheimila eru líklegir
til að eiga við svefnvandamál að stríða en hvernig við
vinnum með þau skiptir höfuðmáli. Langvinnir sjúkdómar
hafa mikil áhrif á gæði og lengd svefns hjá öllum aldurs-
hópum en þeir eru jafnan algengari meðal aldraðra íbúa
á hjúkrunarheimilum. Sjúkdómar á borð við kvíða, þung-
lyndi, fótaóeirð og kæfisvefn hafa bein og óbein áhrif á
gæði svefns (Bourgeois o.fl., 2013). Fjölmargir lyfjaflokkar
hafa neikvæð áhrif á gæði svefns, s.s. beta-hemlar, berkju-
víkkandi lyf, sterar, þvagræsilyf, hjartalyf, meltingafæralyf,
þunglyndislyf og ýmis fleiri. Einnig hafa reykingar og
neysla koffíns neikvæð áhrif á gæði svefns (Bloom o.fl.,
2009).
Svefnvandamál koma sterkar fram og eru algengari
hjá öldruðum íbúum hjúkrunarheimila en meðal aldraðra
sem búa utan hjúkrunarheimila. Margir innri og ytri þættir
koma þar til. Aldraðir verja að jafnaði meiri tíma í rúminu,
njóta minni dagsbirtu, skortir virkni yfir daginn, fá færri
vísbendingar í umhverfi og samskipti sem styðja venju-
bundið svefn- og vökumynstur og búa við meiri hrumleika
(Valenza o.fl., 2013).
Mat á svefnmynstri og gæðum svefns
Nákvæmt mat fagfólks og greining á svefnvandamálum
og hugsanlegum orsökum þeirra er mjög mikilvægt til að
stuðla að sem bestum lífsgæðum hins aldraða. Viðeigandi,
raunhæf og einstaklingsmiðuð meðferðaráætlun þarf að
fylgja í kjölfarið (Valenza o.fl., 2013).
Þegar svefn og gæði hans eru metin í rannsóknartil-
gangi sem og við greiningu hjá einstaklingum er horft á
skynjun einstaklingsins á gæðum svefnsins. Svefnmynstur
er núorðið ofast metið með hreyfiskynjara sem líkist
armbandsúri á handlegg einstaklingsins. Kosturinn er
hve lítið inngrip þetta er og auðveldara að fylgja vel
eftir hugsanlegum breytingum á svefnmynstri við veitta
meðferð eða yfir skilgreint tímabil. Svefnskrá er notuð til
stuðnings og er annaðhvort í höndum einstaklingsins sjálfs
eða umönnunaraðila að fylla hana út. Ítarlegri svefnrann-
sókn með heilariti og flóknari mælingum er minna notuð
þar sem um töluvert stærra og tæknilega flóknara inngrip
er að ræða (Zhou o.fl, 2012).
Meðferðaráætlun við ónógum nætursvefni þarf að
taka mið af skynjun hins aldraða á svefni sínum og
STUÐLAÐ AÐ GÓÐUM NÆTURSVEFNI Á
HJÚKRUNARHEIMILUM
Jórunn María Ólafsdóttir