Tímarit hjúkrunarfræðinga - 2016, Blaðsíða 7

7 TÍMARIT HJÚKRUNARFRÆÐINGA
Íbúar á hjúkrunarheimilum með hegðunarvandamál, mat einkenna og meðferðarmöguleikar
Árásargirni er ákveðin hegðun, munnleg eða líkamleg,
sem getur verið skaðleg einstaklingnum sjálfum eða öðrum
í umhverfi hans (Dettmore o.fl., 2009). Þessi hegðunar-
vandi getur falið í sér öskur, að lemja frá sér, klípa eða
sparka. Rannsóknir hafa leitt í ljós að þessi tilteknu
einkenni eru aðstandendum og umönnunaraðilum hvað
erfiðust að takast á við og leiða oft til þess að viðkomandi
einstaklingur leggst inn á hjúkrunarheimili (Dettmore o.fl.,
2009).
Ráf er ákveðin tegund af óróleika sem getur aukið álag
og byrði aðstandenda og umönnunaraðila (Kallimanis
o.fl., 2010). Ráf er skilgreint sem endurtekin líkamleg
hreyfing eða athöfn sem ekki hefur beinan tilgang eða
markmið (Algase o.fl., 1996). Mikilvægt er að stuðla að
öryggi í umhverfi þeirra sem ráfa en rannsóknir sýnt að
ráf getur leitt til byltna, þreytu og ótímabærs andláts íbúa
(Kallimanis o.fl., 2010).
Geðdeyfðarlyf, eins og Haloperidol, Risperidone og
Olazapine, hafa verið ofnotuð við að draga úr óróleika og
árásargirni (Ballard o.fl., 2014). Notkun geðdeyfðarlyfja
getur í sumum tilvikum dregið úr hegðunarvanda en um
leið haft áhrif á og dregið úr hreyfigetu og virkni íbúans í
daglegu lífi sem hefur síðan áhrif á lífsgæði hans. Auk þess
eru geðdeyfðarlyf talin geta aukið líkur á heilablóðfalli og
ótímabæru andláti (Ballard o.fl., 2014).
Kvíði og þunglyndi
Kvíði er talinn mjög algengur meðal einstaklinga með
heilabilun og algengari en hjá þeim sem ekki hafa þann
sjúkdóm. Þegar einstaklingur með heilabilun er haldinn
kvíða hefur það áhrif á getu hans til að sinna athöfnum
daglegs lífs, það dregur úr lífsgæðum hans. Rannsóknir
hafa enn fremur leitt í ljós að erfitt getur verið að greina
á milli kvíða og þunglyndis hjá fólki með heilabilun
(Seignourel o.fl., 2008).
Þunglyndiseinkenni eru algeng á öllum stigum heila-
bilunar (Majic o.fl., 2012). Rannsóknum ber saman um
að tengsl og samspil þunglyndis og heilabilunar séu
flókin fyrirbæri og er oft vangreint og vanmeðhöndlað af
umönnunaraðilum og öðrum heilbrigðisstarfsmönnum.
Ástæður fyrir því eru taldar vera að einkenni þunglyndis
skarast á við önnur einkenni, eins og sinnuleysi. Einnig
birtast þau oft á annan hátt en hjá einstaklingum sem ekki
eru með heilabilun (Majic o.fl., 2012). Þunglyndiseinkenni
geta leitt til versnandi vitsmunastarfsemi og hafa slæm
áhrif á almenna líðan einstaklingsins (Herrera-Guzmás
o.fl., 2010). Einnig geta þessi einkenni haft áhrif á sjálfs-
bjargargetu og hreyfigetu hans, auk þess sem tengsl eru
á milli þunglyndiseinkenna og óróleika og árásargirni hjá
einstaklingum með heilabilun (Majic o.fl., 2012). Því er
mikilvægt að greina þunglyndi hjá þessum einstaklingum
og hafa rannsóknir sýnt að hægt er að hafa áhrif á og bæta
vitsmunastarfsemi einstaklingsins með réttri greiningu og
meðferð (Herrera-Guzmás o.fl., 2010).
Tilfinningadeyfð
Tilfinningadeyfð er algeng hjá einstaklingum með
heilabilunarsjúkdóma. Tilfinningadeyfð lýsir sér þannig
að einstaklingurinn sýnir minni áhuga á því sem hann
var vanur að taka sér fyrir hendur og breyting verður á
innri hvatningu (Lyketsos o.fl., 2011). Mikilvægt er að
gera greinarmun á tilfinningadeyfð og þunglyndi því oft
er unnt að greina hvorutveggja hjá sama einstaklingnum.
Einstaklingur með tilfinningadeyfð hefur ekki lækkað
geðslag eins og fram kemur við þunglyndi (Ishizaki og
Mimura, 2011). Einkennin eru margvísleg og er algengt að
þegar tilfinningar einstaklingsins dofna dregur það úr getu
hans til þess að hugsa og sinna sínum athöfnum í daglegu
lífi (Lyketsos o.fl., 2011).
Ranghugmyndir og ofskynjanir
Ranghugmyndir lýsa sér á þann hátt að einstaklingur
hefur ákveðna trú eða hugmynd sem ekki fær staðist
í raunveruleikanum (Cipriani o.fl., 2014). Þær valda
einstaklingum með heilabilun og umönnunaraðilum oft
töluverðu álagi vegna eðlis þeirra og geta auk þess tengst
ýmiss konar hegðunarvanda. Sú streita og vanlíðan, sem
ranghugmyndirnar valda, geta leitt til þess að óróleiki og
ráf eykst, svefn skerðist og auknar líkur eru á árasargirni
(Cipriani o.fl., 2014). Þessi einkenni eru fremur algeng hjá
einstaklingum með Alzheimers-sjúkdóminn en tíðnin fer
eftir eðli þeirra rannsókna sem gerðar eru. Ranghugmyndir
hjá einstaklingum með heilabilun eru oft taldar hluti af
versnandi sjúkdómsástandi hans og auka líkur á því að
viðkomandi þurfi að vistast á hjúkrunarheimili. Þá geta
ranghugmyndir og sú vanlíðan, sem þær valda, leitt til
versnandi hreyfigetu og sjálfbjargargetu einstaklingsins
(Cipriani o.fl., 2014).
Ofskynjanir eiga sér stað þegar einstaklingur með
heilabilun skynjar áreiti sem er ekki til staðar í raunveru-
leikanum. Að heyra raddir, skynja einhvern í kringum
sig sem ekki er til staðar og að finna bragð eða lykt sem
ekki er í raun fyrir hendi eru dæmi um ofskynjanir sem
algengar eru hjá fólki með heilabilun (Lyketsos o.fl.,
2001). Ofskynjanir koma fram hjá 9,5-24% einstaklinga
með heilabilun og eru algengari hjá einstaklingum með
heilabilun sem þjást af þunglyndi heldur en öðrum íbúum
hjúkrunarheimila Einnig eru ofskynjanir algengari hjá
einstaklingum með Lewy-sjúkdóm en öðrum sjúklingum
með heilabilun (Lyketsos o.fl., 2001).
Hömluleysi og innsæisleysi
Innsæisleysi er algengt taugasálfræðilegt einkenni
meðal einstaklinga með heilabilun. Sjúklingar, sem skortir
innsæi, gera sér oft ekki grein fyrir áhrifum sjúkdóms
síns eða þeim takmörkunum sem sjúkdómurinn veldur
(Starkstein o.fl., 2007). Rannsakendur hafa komist að því
að jákvætt samband sé á milli sinnuleysis og innsæisleysis,
meira innsæisleysi fylgir meira sinnuleysi og öfugt. Talið er
að miklar líkur séu á því að einstaklingur með innsæisleysi
muni einnig finna fyrir sinnuleysi. Áhættuhegðun er einnig
algeng hjá fólki með Alzheimer og hefur sterka fylgni við
innsæisleysi (Starkstein o.fl., 2007).
Við umönnun einstaklinga með heilabilun getur
innsæisleysi skipt miklu máli. Sjúklingar, sem skortir
innsæi, sjá oft ekki ástæðu til að þiggja meðferð og vilja