Skógræktarritið - 15.10.2010, Síða 7

SKÓGRÆKTARRITIÐ 20106
Meira af haustlyngi
Í síðasta hefti Skógræktarritsins var sagt frá vexti
haustlyngs (Erica tetralix L.) hér á landi. Jafnframt
var greint frá því, að í grasasafni háskólans í Kaup-
mannahöfn er til þurrkað eintak frá 19. öld. Á örk-
ina er greinilega skrifað ex Islandia, leg. Thoraren-
sen, sem merkir frá Íslandi, safnari Thorarensen.
Margir hafa dregið þennan fund í efa og haldið því
fram, að auðkenning á örkinni sé mistök (sjá meðal
annars Joh. Gröntved, bls. 314: „an error in the la-
belling“). Ekki er fyrir það að synja, að áritunin ex
Islandia kann að vera gerð af misgáningi. Það verður
þó að teljast fremur vafasamt, og nafn safnara dregur
úr líkum á því. Grasafræðingar á fyrri tíð voru afar
grandvarir um slík atriði og héldu sig við ákveðnar
reglur um allar merkingar.
Safneintakið var því fengið að láni frá Danmörku
til þess að athuga þetta mál nánar. Við gaumgæfilega
skoðun á því fundust nokkur örsmá jarðvegskorn
loða við jarðlægan sprota. Plantan hafði greinilega
verið skoluð vel fyrir þurrkun.
Þá var leitað til Níelsar Arnar Óskarssonar, jarð-
fræðings, og hann beðinn um að kanna, hvort mögu-
legt væri að greina gerð og uppruna þessara smáu
korna. Efnið reyndist svo fíngert, að það heppnaðist
ekki að slípa það til að setja í rafeindasmásjá. Á hinn
bóginn leiddi skoðun í bergfræðismásjá eftirfarandi
í ljós:
1. Einungis fjögur korn eru óyggjandi úr bergi –
öll nánast jafnstór – um 70-100 míkrómetrar
að þvermáli. Þetta bendir eindregið til foks
(moldroks), því að vindborin korn eru nefnilega
ákaflega jafnstór á hverjum stað og tíma.
2. Eitt kornið er lang-líklegast plagíóklas-feldspat,
en hin þrjú eru óyggjandi basaltgler, en ljósbrot
þeirra er dæmigert fyrir basalt; það er um 1,55-
1,57 (mælt í ljósbrotsolíu).
3. Basaltgler er raunar afar fágætt utan Íslands,
en það kemur fyrir í bólstrabrotum og jöðrum
bergganga á basaltsvæðum Færeyja, Írlands og
Skotlands og er þá mjög oft ummyndað.
Niðurstaða Níelsar er því, að þessi brot eru lang-
líklegast venjulegt, íslenskt móbergsgler. Svona efni
er hins vegar ógerlegt að rekja til einhvers staðar inn-
an gosbeltanna. Þetta er til dæmis uppistaðan í sunn-
lensku moldroki á hverju ári og þá einnig í fokmold.
Að þessari athugun lokinni er niðurstaðan sú, að
miklar líkur eru á, að þetta eintak hafi vaxið í ís-
lenskri mold og sennilegast einhvers staðar á Suður-
landi.
Níelsi Erni Óskarssyni er færðar þakkir fyrir at-
hugunina.
Heimild:
Gröntved, Joh., 1942: The Pteridophyta and Spermatohyta
of Iceland. – Bot. Of Icel. Vol. IV. Part I. Copenhagen.
Höfundur Ágúst H. Bjarnason
Myndin sýnir áletrunina á safneintakinu.
Haustlyng á Fellsmörk í Mýrdal.