Skógræktarritið - 15.10.2010, Page 30

29SKÓGRÆKTARRITIÐ 2010
nærliggjandi hreppum. Að mestu leyti hefur hann
verið almenningur utan þess sem tilheyrði einstökum
jörðum og einstaklingum, sbr. það sem síðar verður
greint frá varðandi elda í Bláskógum. Eftir siðaskipti
jukust álögur og kvaðir leiguliða þeirra jarða sem
áður heyrðu undir Viðeyjarklaustur. Voru þær alls
132 að tölu, flestar á Reykjanesskaga og auk þess
nokkrar í Árnessýslu12. Allar þessar jarðir sölsaði
konungsvaldið undir sig bótalaust og voru útnýttar
með öllum tiltækum ráðum til hagsbóta konungs og
Bessastaðavaldsins. Þeir Bessastaðamenn færðu sig
fljótlega upp á skaftið, gengu á lagið og juku álögur
jafnt og þétt á leiguliða. Þannig urðu nánast allir
bændur í Mosfellssveit eftir miðja 16. öld skyldir að
færa á Bessastaði ýmsan varning sem þá konungs-
menn á Bessastöðum vanhagaði um og bændur gátu
útvegað með tiltölulega góðu móti. Bessastaðamenn
voru yfirstéttarmenn sem reyndust þjóðfélaginu
þegar tímar liðu mjög dýrir í rekstri enda lögðu þeir
ríka áherslu á að láta ekkert skorta á Bessastöðum
og að þeir hefðu það bærilega gott í sínum mikil-
vægu trúnaðarstörfum. Fyrir siðaskipti voru leigur
greiddar klaustrinu einkum í formi osta og smjörs
og gilti einu hvort sá varningur væri gamall eða nýr.
Burgeisarnir á Bessastöðum létu sér ekki nægja að
bíta í gamla skorpnaða osta eða smyrja þráið gamalt
smjör á brauðið eða harðfisk og jafnvel úldið eins og
munkarnir í Viðey munu þó hafa látið sér nægja í
meinlætalífi sínu. Þessar aldir voru bændur skyldaðir
að ljá húsbændum sínum hesta hvenær sem til þurfti,
róa á bátum konungs, vinna við heyverk, móskurð,
torfskurð, húsastörf og annað tilfallandi á Bessa-
stöðum, veiða lax í Elliðaánum eða Úlfarsá. Lík-
lega var einna erfiðasta og fyrirferðamesta kvöðin
sem þeim hefur verið ætlað að uppfylla, að sækja
raftavið og timbur í Þingvallaskóg. Bar þeim annað
hvort að höggva raftavið eða gera til viðarkola og
afhenda á Bessastaði tiltekið magn, venjulega vissan
fjölda hestburða á fyrirfram ákveðnum tíma. Yfir 20
konungsjarðir voru í Mosfellssveit og á Kjalarnesi
á þessum tíma þar sem leiguliðar þessara jarða
báru þessa þungu og krefjandi kvöð að sækja við
í Þingvallaskóg. Við öll þessi störf í þágu konungs-
manna urðu bændur og búalið að fæða sig sjálft! Má
geta sér rétt nærri hve ágengnin hefur verið mikil í
Þingvallaskóg enda má ætla að í þennan almenning
Horft yfir Vatnsvik og Þingvallaskóg, Vellankatla lengst til hægri og Ármannsfell í baksýn.