Skógræktarritið - 15.10.2010, Síða 41

SKÓGRÆKTARRITIÐ 201040
við, en Arnbjörg Linda Jóhannsdóttir, grasalæknir
nefnir: „Þvagdrífandi, sýkladrepandi, sérstaklega
í þvagfærum, linar gigt, bætir meltinguna, eyðir
vindverkjum og örvar samdrætti í legi“. Hún nefnir
einnig eins og fleiri að nýrnaveikir eigi ekki að nota
eini.28 Björn prófastur Halldórsson í Sauðlauksdal
skrifaði bókina Grasnytjar. Þar er fjallað m.a. um
ýmsa eiginleika einis. Auk áður getinna nota er, skv.
þýskri heimild, búin til einiberjakvoða úr berjahrati
og þykir kvoðan gott meðal við mörgu meini; hósta,
svima, andarteppu o. fl., og kallast þýskra manna líf-
líkn.29 Í kveri, handskrifað af forföður konu minnar,
eru nokkrar greinar úr dönsku vikublaði samantekn-
ar af H. C. Lund, lækni og náttúrufræðingi í Kaup-
mannahöfn 1824:
„Að fyrirbyggja að Mjólk Súrni. – Skal byrgja vel
ílátið. Standa á þurrum Stað ekki þar sem loptSúgur
leikur um en þar sem er kalt og Standa kyrt ílátið
má ekki vera af Metal. Mjólkurhúsið Skal reikjast
með Einir, Malurt eður Eikarberki. Mega láta lítið
af Pottösku í mjólkina sem svarar Piparbers stærð í
hvorn mjólkurpott“.30
Á eininum vaxa fræblöðin ekki alveg saman efst
á einiberinu og myndast því þrístrent merki sem í
heiðnum sið átti að merkja Þórshamar en þegar
kristni kom til þá var þetta túlkað sem náttúrulegt
krossmark. Auk þessa eru þrjú fræ í berinu, en talan
þrír er talin heilög af mörgum (sbr. heilaga þrenn-
ingu). Þetta hefur eflaust aukið tiltrúna á varnar- og
lækningamátt einisins. Því var trúað að reykur af
eini fældi burtu illa anda.11, 31
Einiber er mikilvægt krydd í matargerð margra
Evrópulanda, sérstaklega í háfjallahéruðum þar sem
einir er algengur. Þau eru mest notuð til að krydda
villibráðarkjöt en einiber eru einnig notuð í suður-
þýska þjóðarréttinn „Sauerkraut“. Á netinu má finna
uppskriftir af öli og fjölmargar vefsíður íslenskar og
erlendar sem selja einiberjaafurðir til útvortis og inn-
vortis notkunar. Einiber er eina kryddið úr flokki
barrviða og eitt fárra úr köldu loftslagi.32 Samkvæmt
Ferðabók Eggerts og Bjarna voru einiber borðuð á
Snæfellsnesi eins og önnur ber, að auki hafi nokkrir
prestar í Barðastrandarsýslu látið brenna einiber og
gert drykk á svipaðan máta og kaffi. Mönnum varð
gott af þessum drykk, sérstaklega við þykku blóði og
brjóstveiki. Í Rangárvallasýslu voru heilu hestburð-
irnir tíndir af einiberjum í Mið-Mörk undir Eyja-
fjöllum á hverju sumri og seld eftir vigt eins og harð-
fiskur. Þar voru berin borðuð með börðum harðfiski
og smjöri. Einnig létu ýmsir brennivín standa á berj-
unum og síðan var þess neytt að morgni á fastandi
maga við brjóstveiki. En aðrir bjuggu til seyði af
berjunum til sömu nota og gegn tæringu.33 Hér áður
fyrr þótti gott að eiga þurrkuð einiber til að krydda
með í gangnapelann á haustin.18 Samkvæmt þýskri
heimild segir Björn Halldórsson að berin séu góð til
að verja fisk gegn ýldu og til að reykja fisk, en að
í norskri heimild segi að norskar konur sótthreinsi
ílát með eini.29 Gott þykir að reykja spægipylsur með
einiberjareyk og ófáar „enebærrögede sönderjyske
spegepölser med rödvin- eller konjak smag“ flutti ég
inn fyrir foreldra mína á námsárunum í Danmörku.
Sömuleiðis þykir gott að reykja lax og silung með
einiberjareyk. Einiberjaedik hentar vel í kryddlög til
að leggja skinku og villibráð í.34
Einiberjaolían er notuð til bragðauka m.a. til að
búa til gin, ásamt því að vera oft notuð í sápur,
snyrtivörur, ilmvötn og rakspritt.31 Sögur herma að
gin sé upprunnið frá því að munkar hafi blandað
berjum þess góða í eimað spritt, sem var nýmóðins
um 1200, til þess að eilífu halda sprittinu hérna
Hér sést vel þrístrenda merkið á berinu.