Skógræktarritið - 15.10.2010, Side 52

51SKÓGRÆKTARRITIÐ 2010
Líffjölbreytni
Hugtakið líffræðileg fjölbreytni, eða líffjölbreytni
(e: biodiversity), er nýlegt. Það kom fyrst fram árið
1968 í bók eftir náttúruverndarsinnann Raymond
F. Dalesman en náði fyrst verulegri útbreiðslu um
20 árum seinna, einkum vegna skrifa skordýrafræð-
ingsins E. O. Wilson.1 Hugtakið er notað til að lýsa
ákveðnum eiginleikum lífríkisins, sem fræðimenn
reyna að mæla og meta á ýmsan hátt. Nota má upp-
lýsingar um líffjölbreytni til að meta allt frá erfða-
fræðilegri sögu lífverutegundar til áhrifa loftslags-
breytinga og eru slíkar hlutlausar upplýsingar bæði
merkilegar og gagnlegar.
Sumir tengja hugtakið hins vegar við náttúru-
vernd, telja að líffjölbreytni sé fyrirbæri sem þurfi
að vernda og þá í einhverju tilteknu horfi.2 Mark-
miðið sé að viðhalda þeirri líffjölbreytni sem fyrir er
en ekki t.d. að auka hana á einhvern hátt. Sú stefna
er þó ekki laus við mótsagnir og hreinlega undarleg í
sumum tilvikum. Þá er hún mjög erfið í framkvæmd
því eins og annað í lífríkinu er fjölbreytni breyting-
um undirorpin. Nánar um það seinna.
Jafnvægi náttúrunnar
Mun eldri er hugmyndin um jafnvægi náttúrunnar
og má rekja hana til gríska heimspekingsins Herodo-
tusar sem uppi var fyrir um 2500 árum síðan.3 Hún
er mjög lífseig vegna þess hve jákvæð hún er. Það
veitir okkur öryggistilfinningu að vita af því að nátt-
úran sé í jafnvægi, eða að hún leiti jafnvægis þegar
eitthvað fer úrskeiðis. En hugmyndin er jafn fölsk og
hún er falleg.
Jafnvægi náttúrunnar var ríkjandi hugmyndafræði
náttúrufræðinga á 19. öld og fyrrihluta þeirrar tutt-
ugustu. Vistfræðingar lýstu lífríkinu sem sjálfstýr-
andi kerfi. Vistkerfi fylgdu ákveðinni framvindu og
enduðu alltaf í endanlegu ástandi (hástigi, e: climax)
sem viðhélt sér til eilífðar ef ekki kæmi rask.4 Fylgni í
stofnsveiflum héra og gaupa var notuð sem dæmi til
að sýna að tilhneiging til að viðhalda jafnvægi ríkti.5
Sýnin um jafnvægi náttúrunnar réði einnig för í
náttúruvernd. Markmið náttúruverndar skyldi vera
að aðstoða náttúruna við að viðhalda jafnvægi.
Þjóðgarðar og önnur verndarsvæði voru friðlýst og
veiðar, skógarhögg og aðrar athafnir manna bann-
aðar. Sum svæði voru lokuð og fólki ekki hleypt
þangað. Á önnur svæði mátti koma og skoða en ekki
gera neitt annað því náttúran átti að fá að vera í jafn-
vægi, að hafa sinn gang.3
En náttúran vissi ekkert um þetta jafnvægi sem
hún átti að vera í. Friðlýsing leiddi ekki til jafnvægis.
Ófyrirséðar breytingar héldu áfram að eiga sér stað.
Skógareldar urðu magnaðri,6 dádýrum fjölgaði og
breyttu samsetningu gróðurs,7 svo kölluð hástigs
gróðursamfélög reyndust ekki vera eins stöðug og
menn héldu, ef þau voru þá á annað borð til8 og
dæmisagan um hérann og gaupuna reyndist vera
gróf einföldun á mun flóknari ferlum.9 Á seinni árum
hafa æ fleiri áttað sig á því að lífríkið er kaotískt sam-
safn rasks, endurnýjunar, framvindu, samkeppni,
stofnsveiflna, tilflutnings, aðlögunar, útrýmingar og
margra annarra þátta. Sama hvað menn leituðu að
jafnvægi, þá fannst það nánast hvergi í náttúrunni.
Jafnvægi er því eitt vitlausasta hugtak sem hugsast
getur til að lýsa náttúrunni.
En ýmsar hugmyndir eru lífseigar þótt rangar séu
og þannig er með jafnvægi náttúrunnar. Óskhyggjan
um jafnvægi ræður enn ríkjum í náttúruverndarlög-
Höfundur Þröstur Eysteinsson
Í gegnum tíðina hefur skógrækt verið gagnrýnd á ýmsum forsendum, einkum þó þeim að skógur hafi
breytingar á umhverfinu í för með sér, þ.m.t. á líffjölbreytni, og að hann keppi við aðra landnýtingu
um landrými. Gagnrýni er af hinu góða og öllum er hollt að líta af og til í eigin barm, einnig þeim sem
gagnrýna. Í þessari grein verður komið inn á nokkur af þeim atriðum sem verið hafa í umræðunni
undanfarið og eitt sérstaklega sem sjaldan er fjallað um, en það er krafa samfélagsins um framleiðslu
lífríkisins.
Krafan um framleiðslu