Skógræktarritið - 15.10.2010, Síða 53

SKÓGRÆKTARRITIÐ 201052
gjöf og stefnu í meðferð náttúruverndarsvæða.10
Á náttúruverndarsvæðum skal náttúran hafa sinn
gang, a.m.k. þar til að sá gangur gengur gegn okkar
skilgreiningu á jafnvægi náttúrunnar. Geri hann
það skal eyða lúpínu, höggva tré, innleiða búfjár-
beit á ný til að viðhalda rýrlendi og margt fleira þess
háttar. Jafnvægi, sem er oftast skilgreint sem óbreytt
ástand frá einhverju fyrra horfi, skal þá þröngvað
uppá náttúruna ef hennar gangur er ekki sá af sjálfs-
dáðum.
Líffjölbreytni aftur
Í þessu ljósi merkir vernd líffjölbreytni nákvæmlega
það sama og að viðhalda jafnvægi náttúrunnar og er
jafn mikil ranghugmynd. Ef hinir ýmsu skalar líffjöl-
breytni hafa eitt sameiginlegt, þá er það breytileiki
með tíma ekki síður en í rúmi. Erfðamengi breytast
frá kynslóð til kynslóðar, vistkerfi verða fyrir raski,
framvindu og tilflutningum tegunda og jörðin geng-
ur í gegnum veðurfars- og jarðfræðilegar breytingar.
Þú heimsækir aldrei sama skóg tvisvar. Jafnvel frá
degi til dags hefur hann breyst á einhvern hátt.
Þessar breytingar eru kaotískar en ekki reglu-
bundnar, því þær hafa misjöfn og oft ófyrirsjáanleg
áhrif hver á aðra.11 Það að maðurinn skuli valda
sumum af þeim áhrifum, og það oft miklum sökum
fólksfjölda og tækni, er viðfangsefni bæði nýtingar
náttúruauðlinda og náttúruverndar. En ef draga
á úr neikvæðum áhrifum hlýtur það þó að byggj-
ast á því að hafa raunhæfa sýn, bæði á náttúrunni
og áhrifunum. Hugmyndir með takmörkuð tengsl
við raunveruleikann, svo sem um jafnvægi í nátt-
úrunni og að vernd líffjölbreytni felist í að viðhalda
óbreyttu ástandi, gagnast hvorki við að ná árangri
í náttúruvernd né skynsamri auðlindanýtingu. Þær
leiða oft til tilgangslausra aðgerða með tilheyrandi
útgjöldum.
Krafan um framleiðslu
Undirstaða lífríkisins er framleiðni þess og hluti af
þeirri framleiðni endar oft í framleiðslu sem fólk nýt-
ir sér. Vistkerfi hafsins framleiða fisk, landvistkerfi
breytt og nýtt til landbúnaðar framleiða önnur mat-
væli, skógar framleiða timbur o.s.frv. Að framleiðsla
lífríkisins sé mannkyninu nauðsynleg er svo augljóst
að við tölum varla einu sinni um það. Við fjöllum
hins vegar um framleiðslu á annan hátt, þ.e. með
peningum, á meðan við fjöllum t.d. um náttúruvernd
einkum með orðræðu. Í því felst ákveðinn vandi.
Að fjalla um skylda hluti á mismunandi hátt býður
uppá hræsni. Í orði hörmum við aðbúnað verkafólks
í öðrum löndum og krefjumst atvinnu, góðs aðbún-
aðar og góðra launa heimafyrir, en snúum okkur
svo við og kaupum sem ódýrastar, innfluttar vörur.
Við hörmum gróðureyðingu en kaupum lambakjöt
í matinn. Við mótmælum virkjanaframkvæmdum
og orkufrekum iðnaði, notum tölvur til að dreifa
mótmælunum og fljúgum jafnvel milli landa til að
mótmæla, en hvorki tölvur né flugvélar væru til án
virkjana og orkufreks iðnaðar.
Við tölum gjarnan á einn hátt í orðum en á annan
hátt með peningum. Við gerum kröfu um framleiðslu
lífríkisins og við gerum hana með neyslu okkar en
ekki í orðum. Með neyslu okkar gerum við kröfu
um að hafið umhverfis landið haldi uppi velferðar-
samfélagi, að rýr heiðarlönd framleiði kindakjöt og
að skógar í öðrum löndum framleiði handa okkur
pappír til að prenta á bókmenntaarf þjóðarinnar.
Krafan um framleiðslu er mjög sterk. Hagkerfið
allt byggist á henni (nema reyndar sá leikur að pen-
ingum sem kallast „fjármálageirinn“ en það er önnur
saga). Í henni felst rekstur fyrirtækja og atvinna fyrir
fólk. Mannkynið hefur alla tíð gert framleiðslukröfu
á lífríkið og það hefur stundum endað með ósköpum
fyrir einstök vistkerfi, einstakar tegundir og einstök
samfélög manna. Í því sambandi má nefna hrun
vistkerfisins og samfélagsins á Páskaeyju í Kyrrahafi,
útrýmingu mammúta og eyðingu skógarauðlindar-
innar á Íslandi. Þetta eru dæmi um ósjálfbæra þróun,
þ.e. að neysla fyrri kynslóða manna kom í veg fyrir
að seinni kynslóðir gætu notið sömu gæða. Mýmörg
önnur dæmi mætti nefna.
Sjálfbær þróun
Framleiðsla er mikilvæg, en það er náttúruvernd
einnig og við hvort tveggja þarf að fást á sem skyn-
samastan hátt. Samfélagið þarf að finna leið til að
samræma það sem það segir með peningum og það
sem það segir í orðum. Sjálfbær þróun virðist geta
orðið sú leið en reyndar er mjög langt í land með það.
Sjálfbær þróun er hugtak sem á uppruna sinn í
skógfræði12 og á við hvernig hátta megi nýtingu
auðlinda þannig að ekki gangi á möguleika komandi
kynslóða til lífsviðurværis, helst að lífsgæði batni
með tíma. Flokkun á sorpi og sparneytnir bílar eru
aðeins lítil brot af öllu því sem tilheyrir sjálfbærri
þróun. Neysluvenjur í heild, ásamt umgengni við
náttúruna og annað fólk eru það sem sjálfbærni