Morgunblaðið - 21.09.1985, Blaðsíða 15

15
ingum klofnaði söfnuðurinn og
óháði söfnuðurinn var stofnaður.
Leituðu forsvarsmenn hans til
séra Emils og báðu hann að gerast
prestur þeirra. Þar þurfti hann að
taka erfiða ákvörðun en þar sem
klofningurinn var þegar orðinn
staðreynd hvað sem leið hans
ákvörðun ákvað hann að taka
boðinu. Preststarfið var að vísu
aðeins metið sem hálft starf, en
það var meira en venjulegt prest-
starf. Það fólst í því að byggja upp
frá grunni nýjan söfnuð, sem átti
sér enga kirkju og naut einskis
stuðnings opinberra aðila.
Þarna kom frú Álfheiður til
skjalanna og var betri en enginn.
Hún hefur alla tíð staðið sem óbif-
anlegur klettur við hlið manns síns
og á hennar herðum hvíldi mikið
af safnaðarstarfinu og gerir enn.
Það var ekki nóg með að söfnuð-
urinn blómstraði heldur var einnig
reist kirkja sem nýtur almennrar
aðdáunar fyrir smekkvísi og bún-
að. Og miðstöð alls þessa starfs
var heimili þeirra hjóna, nú síðari
árin á Sogaveginum í Reykjavík.
Það varð í senn vinnustaður og
griðastaður, þar sem húsfreyjan
gætti þess eftir megni að sú litla
hvíld sem til féll nýttist hinum
önnum kafna dagskrárstjóra og
presti.
Um preststörf séra Emils eru
aðrir mér fróðari. Þó veit ég af
eigin reynslu að þau vann hann
þannig að eftirminnanlegt er, af
natni og kærleika. Þar kom honum
einnig til góða frábært vald á ís-
lensku máli. Ég hygg að á engan
sé hallað þótt sagt sé að bæði í
prestastétt og meðal fjölmiðla-
manna standi honum fáir þar á
sporði. Ræður hans vöktu óskipta
athygli, enda vel til þeirra vandað,
fluttar blaðalaust og stundum all-
ar í ljóðum.
Fyrir nokkrum árum kenndi
hann alvarlegra veikinda og þurfti
að leggjast á sjúkrahús erlendis.
Um það leyti losaði hann sig við
preststörfin en hefur fram á þenn-
an dag gegnt störfum sínum í sjón-
varpinu. Á næstu vikum lætur
hann einnig af þeim.
Það hlýtur mikið tómarúm að
skapast hjá manni sem hefur átt
eins annríkt um dagana og hann.
Þó óttast ég ekki að hann þurfi
að láta sér leiðast. í fyrsta lagi
hefur hann að góðu að hverfa sem
er hið frábæra heimili þeirra
hjóna. I öðru lagi eru áhugamálin
mörg, hestamennskan, sagan og
mannlífið sjálft í víðtækasta skiln-
ingi. Og víst væri þjóðlífið auðugra
þótt hann færði ekki í letur nema
brot af því sem hann hefur að segja
um menn og málefni er hann hefur
kynnst og fylgst með á langri
starfsævi.
Þetta er orðið lengra en til stóð
í upphafi og er þó margt ósagt.
Skáldið séra Emil hefur til að
mynda nær alveg orðið útundan,
en margar stökur hans og ljóð
væru einfær um að halda nafni
hans á lofti. En einhvers staðar
verður að slá botninn í.
Að lokum óska ég afmælisbarn-
inu, frú Álfheiði konu hans og
börnum þeirra, Theódóru Guð-
laugu kennara, Birni kvikmynda-
gerðarmanni, Guðmundi hljóm-
sveitarstjóra og Álfheiði verslun-
armanni, mökum þeirra og börn-
um til hamingju með daginn og
árna þeim heilla á ókomnum árum,
um leið og þökkuð er ógleymanleg
samfylgd hingað til.
Magnús Bjarnfreðsson.
Hratt flýgur stund. Hann er
orðinn sjötugur, kennimaðurinn,
sem braust fram með eldlegum
áhuga sínum og stofnaði söfnuð í
Reykjavík og reisti kirkju á miðri
þeirri öld, sem sögð hefur verið öld
hnignandi starfs og sígandi sólar
kirkjulífs á íslandi. Manni finnst
svo stutt síðan nýstofnaður,
MORGUNBLAÐIÐ, LAUGARDAGUR 21. SEPTEMBER1985
kirkjulaus söfnuður hans fyllti
Stjörnubíó til þess að hlýða á
þrumandi mælsku kraftmikillar
og safaríkrar kenningar, sem hreif
og hafði áhrif. Svo stutt síðan þessi
söfnuður reisti sér kirkju í eldmóði
þess frelsis, sem óháð fríkirkja
getur magnað upp, þegar vel er á
málum haldið í hressilegum gusti
af svipmiklum, framsæknum og
frjálslyndum kennimanni.
Á síðustu árum hafa skoðana-
kannanir leitt i ljós, að trúaráhugi
íslendinga er almennari og meiri
en menn hugðu.
Á þeim tíma, sem séra Emil
þeysti fram og knúði trúarfák sinn
sporum um miðja öldina, voru
aðstæður aðrar.
Sterk efnishyggja sótti á, og
engar skoðanakannanir vörpuðu
þá ljósi á þá duldu trúarhneigð,
sem blundaði í flestum tslending-
um, meðvitað og ómeðvitað.
Þetta var á þeim árum, þegar
Steinn Steinarr og fleiri áhrifa-
menn í andlegum efnum viðruðu
hugmyndir trúleysis og efasemda
i skáldskap og það svo mjög, að
þungur undirtónninn og alvaran
speglaði trúarlega og heimspeki-
lega þðrf.
Þess vegna var það afrek og
ævintýri, sem betur á eftir að ljóm-
ast upp, þegar tímar liða, að kenni-
maður safnaði um sig hreyfingu,
sem stofnaði söfnuð og reisti
kirkju utan þjóðkirkjunnar á miðri
öld trúleysistízkunnar.
Kenningin, orðið, var sá máttur,
sem megnaði að knýja þetta fólk
til slíkra átaka. Ég var aðeins barn
og unglingur þegar þetta gerðist,
en mér er enn i minni þegar séra
Emil tókst bezt upp á þessum
árum. Afburða flutningur hans á
innihaldsmiklum ræðum, þar sem
honum fataðist aldrei í afbragðs
tökum sinum á íslenzkri tungu,
stemmningin, sem þessi kraftmikli
kennimaður gat skapað í húsinu,
var ógleymanleg, svo að bókin
Morgunræður i Stjörnubíó er að-
eins veikur endurómur. Ég hef
stundum sagt við séra Emil í
spaugi, að góðir kennimenn og
stjórnmálamenn þurfi að vera góð-
ir leikarar, og ræða prests hlíti
sömu lögmálum um flutning og
áhrifamátt og prógramm
skemmtikraftsins. Helzt ekki
lengra en 20 til 30 mínútur, og
aldrei má slaka á tauginni frá
flytjanda til áheyranda.
En með þessu er auðvitað ekki
nema hálfur sannleikurinn sagður,
því að skorti kennimanninn sann-
færingu og innihald textans, skorti
leikarann innlifun og bitastæð
efni, er allt unnið fyrir gýg. Og svo
sannarlega skorti séra Emil ekki
sannfæringu.
Hann hefur ævinlega átt mörg
eldheit áhugamál og á honum eru
margir fletir, svo margir, að
ókunnugir eiga oft erfitt með að
átta sig. Hver er hinn raunverulegi
Emil?
En því hef ég staldrað hér við
kennimanninn Emil Björnsson, að
þar hefur mér ævinlega sýnst
þungamiðjan í lífi hans og sál vera.
Og kannski eru sum af svokölluð-
um smæstu prestverkum hans,
sem ég hef verið viðstaddur, það,
sem sterkustu minninguna hefur
skilið eftir.
Á þeim stundum, sem ég vil
þakka honum nú sérstaklega, hafa
beztu kostir hans sem manns og
persónu, beint frá hjartanu, birst
hvað eftirminnilegast.
Samhliða preststarfinu hefur
séra Emil gegnt erilsömu starfi
hjá útvarpi og síðar sjónvarpi í
meira en fjörutíu ár.
Aldrei hefur áhugann skort,
þrátt fyrir langan og erfiðan
vinnudag manns, sem berzt á
mörgum vígstöðvum í senn.
Á vettvangi fjölmiðlunar á það
kannski ekki síst við, að allt orkar
tvímælis, þá gert er, og ekki eru
menn ævinlega sammála. Þrátt
fyrir það stendur sú staðreynd upp
úr, að með tilkomu sjónvarpsins
urðu þáttaskil í fjölmiðlun á ís-
landi í umfjöllun á viðburðum í
þjóðlífinu, og það kom i hlut Emils
Björnssonar að leiða frétta- og
fræðsludeild sjónvarpsins í braut-
ryðjendastarfi á þessu sviði.
Næsta bylting í fjölmiðlun á
miðjum áttunda áratugnum var
að ég hygg afleiðing og andsvar
af sjónvarpsbyltingunni tíu árum
fyrr. Frá því að ég kom til starfa
við sjónvarpið hef ég ævinlega
heyrt Emil halda því fram, að
nauðsyn væri á breiðari fjölmiðlun
en ríkiseinokun í útvarpi er fær
um að annast.
Hvað sem um þá byltingu og það
umrót má segja, sem nú stendur
yfir, sýnast mér þessi sjónarmið
hans nú vera að komast í fram-
kvæmd, tveimur áratugum síðar.
Séra Emil Björnsson hefur ekki
setið auðum höndum um dagana
og verið ófeiminn við að láta
gamminn geysa fram, enda hesta-
maður af lífi og sál. Það er aldrei
logn í kringum slíka menn, og
stundum skvettist úr hóffarinu,
þegar knúið er sporum.
Þótt árin hafi nú færst yfir,
getur en gustað skemmtilega af
Emil, þétt glímutök frammi á
gangi, hvassar og meitlað fer-
skeytlur.
Ég vil þakka Emil Björnssyni
fyrir löng og góð kynni.
Þar er margs að minnast, en ég
get nefnt eitt atriði, sem lætur lítið
yfir sér, en hefur skipt máli hjá
stofnun á borð við sjónvarpið, sem
hefur gífurleg áhrif á varðveizlu
tungunnar. Með óbrigðulu og al-
geru valdi sínu yfir íslenzkri tungu
hefur Emil kennt mér og fleirum
meira í meðferð móðurmálsins en
hægt er að læra í skóla.
Það er ekki lítils virði fyrir
málfátæka fréttamenn.
Þótt Emil hafi nú horfið burt
af skeiðvelli sjónvarpsins á hann
eftir að hleypa fáki sínum áfram,
ef ég þekki hann rétt. Ég óska
honum og frú Álfheiði alls hins
besta á ókomnum árum og þakka
þeim fyrir órofa tryggð og vináttu.
Með árunum skírist hún æ betur
og á eftir að ylja okkur þegar við
setjumst niður á áningarstað á
þessari jarðarferð eða milli til-
verustiga.
Ómar Þ. Ragnarsson
Ungur efnilegur prestur sem
hefur áhuga á að þjóna Guði og
mönnum sækir um nokkur sveita-
prestaköll, en hann fær kaldar
kveðjur. Þá sér hann opnast leið.
Fríkirkju vantar prest. Hann sæk-
ir um, en ekki tók betra við. Að
endingu tekur fámennur hópur
fólks sig saman og stofnar söfnuð
og biður sr. Emil Björnsson að
vera leiðtoga sinn. Það hlýtur að
hafa verið mjög erfitt fyrir hann
að taka þá áhættu, en að vel at-
huguðu máli lét hann tilleiðast og
varð prestur. Aðkoman engin
kirkja, engin messuklæði, ekkert
nema sterkur vilji og trú á Guð
væri með í verki. Það reyndist líka
rét. Að vísu varð að messa í
kvikmyndahúsi, en brátt fékk
söfnuðurinn gefins lóð, sem þó
ekki fékkst leyfi til að byggja á.
En Reykjavíkurborg skipti á lóð
og þar stendur kirkja óháða safn-
aðarins í dag. Það kom á daginn
að hinn ungi prestur var framúr-
skarandi duglegur. Hann tók
sjálfur skóflu í hönd og gróf fyrir
kirkjunni með söfnuði sínum á
kvöldin eftir erfiðan vinnudag,
sem fréttamaður hjá útvarpinu.
Allt gekk að óskum. Kirkja og fé-
lagsheimili var byggt á skömmum
tíma, eftir að leyfi fengust. Allt
annað smá kom fyrir samstarf og
dugnað og er þá kominn tími til að
minnast þess að sr. Emil Björns-
son stóð ekki óstuddur. Frú Álf-
heiður Guðmundsdóttir, eiginkona
sr. Emils, hefir ekki látið sitt eftir
I*KKja- Hún var strax kosin for-
maður kvenfélagsins. Er starf það
sem félagið hefur unnið hreint
kraftaverk. Mikið af þeim störf-
um, sem kvenfélagið hefur unnið
undir stjórn frú Alfheiðar hefur
runnið beint til kirkjunnar, þó
fleiri hafi notið góðs af.
Ég ætla að senda vini mínum
afmæliskveðju, en til að lýsa því
sem sr. Emil hefur orðið að ganga
í gegnum verð ég að lýsa í stórum
dráttum þeirri erfiðu leið sem það
tók hann að komast í prédikun-
arstólinn og þangað komst hann
og það þarf ekki að kynna hans
miklu ræðumennsku og hans
kenningar. Með lifi og sál hefur
hann þjónað söfnuði sínum frá ár-
inu 1950 þar til hann lét af störf-
um fyrir tveim árum. Þó átti hann
við mikil veikindi að stríða um
tíma. Sem betur fer fékk hann bót
á þeim. Sr. Emil Björnsson er
kvæntur, eins og fyrr og segir,
Álfheiði Guðmundsdóttur og eiga
þau 4 mannvænleg börn. Ég tel
það mitt mesta gæfuspor að verða
samferða þessum elskulegu prest-
hjónum. Fjölskylda mín sendir
þeim blessunaróskir á þessum
tímamótum. Þegar litið er yfir
farinn veg er næstum ótrúlegt að
ungir menn, fullir áhuga um að
starfa fyrir kirkjuna, skuli þurfa
að ganga í gegnum slíka reynslu.
Að lokum vil ég þakka þér, sr.
Emil Björnsson, þá löngu ferð sem
við vorum samferðamenn.
Ógleymanlegar eru sumar þær
minningar.
Ég sendi þér og ástvinum þínum
mínar bestu afmælisóskir og
kveðjur.
Guð blessi þig góði vinur.
Sigurður G. Hafliðason
Frændi minn og góðvinur, séra
Emil Björnsson, er sjötugur í dag.
Fæddur að Felli í Breiðdal 21.
september 1915. Það er ekki aðeins
að hann sé fæddur í sveit, heldur
er hann einlægur og trúverðugur
sveitamaður, virkilegur unnandi
íslenskrar náttúru, víðáttunnar,
fegurðarinnar og ekki síður kann
hann að meta ljóð og sögur, sem
til hafa orðið í gegnum aldirnar á
vörum íslenskrar alþýðu.
Þetta hefur hann margsinnis
sýnt í verki á sínum langa og um-
svifamikla starfsferli.
Þeir sem muna ræður hans úr
prédikunarstóli á iiðnum árum,
vita af eigin raun, að í faðm sveit-
arinnar og unað íslenskrar nátt-
úru hefur hann sótt andagift og
innblástur og sett fram með sinni
karlmannlegu rödd af þeim sann-
færingarkrafti og málsnilld, að
margir hafa haft orð á. Einn
kirkjugesta hans fyrir ail mörgum
árum komst svo að orði við mig, að
það sem á vantaði að kirkjan væri
fullskipuð, fyllti presturinn sjálf-
ur upp með framsögn sinni frá alt-
ari og úr prédikunarstóli. Nú eru
meir en 35 ára liðin frá því að séra
Emil tók þá ákvörðun að verða við
óskum hundruða einstaklinga um
að gerast prestur nýs safnaðar,
Óháða safnaðarins í Reykjavík.
Þar var mikið verka að vinna f
orðsins fyllstu merkingu og
ábyrgð hins unga prests mikil.
Vinnan sem í kjölfar þess fylgdi
var oft með ólíkindum, en áhuginn
einlægur og dugnaðurinn og þrek-
ið eins og best var á kosið. Enda
þótt séra Emil hafi strax í upphafi
safnaðarstarfsins haft sér við hlið
duglegt og fórnfúst fólk, að
ógleymdri eiginkonu hans frú Álf-
heiði Guðmundsdóttur, sem verið
hefur hans sterki bakhjarl alla tíð,
dylst engum sem til þekkir, að
presturinn sjálfur var sá burðarás
sem mest erfiði og vandi hvíldi á.
Þar var ekki aðeins um að ræða þá
hlið mála sem sneri að trúarlífinu
og hinu kirkjulega starfi. Jafn-
framt og ekki síður var hann
driffjöður í skipulagningu og
framkvæmdum við byggingu
kirkjunnar og félagsheimilisins,
sem átti eftir að rísa á gatnamót-
um Stakkahlíðar og Háteigsvegar.
Sagt hafa mér kunnugir aðilar, að
í þeim efnum hafi hann oft verið
„kerra, plógur, hestur," svo vitnað
sé til fornra málvenja.
Á þessum tímamótum er því
einkar ánægjulegt að óska honum
og konu hans til hamingju með
merkilegt og þróttmikið starf um
áratuga skeið að eflingu kirkju-
legs starfs, sem frá upphafi hefur
mótast af frjálslyndi, umhyggju
fyrir samstarfs- og safnaðarfólki,
ásamt smekkvísi og dugnaði í
verklegum framkvæmdum. Á öll-
um þessum sviðum tala verkin
sínu máli.
Sem fréttamaður á Emil
Björnsson óvenju litríkan feril,
hjá útvarpi, blöðum og sjónvarpi
sem fréttastjóri þess frá upphafi
eða um 20 ára skeið.
Almennt hygg ég að fólk geri
sér ekki grein fyrir, hversu störf
fréttamanna geta verið krefjandi,
enda naumast við því að búast.
Menn skyldu þó gera sér grein
fyrir því, hvílíkur reginmunur er á
því að geta tjáð sig um allt og alla
við kunningja sinn eða í þröngum
hópi, í stað þess að hafa það á
vitundinni, að allt sem maður seg-
ir eða skrifar, eigi að fara fyrir
augu og eyru þorra fólks. Og því
mikilvægari mál sem fjallað er um
og því samviskusamari sem frétt-
amaðurinn er, verður þessi munur
að sama skapi meiri. Ékki minnk-
ar það heldur álagið, að til þess að
fréttir séu sem nýjastar og þar af
leiðandi áhrifarikastar, verður
mjög oft að semja þær í mikilli
tímaþröng. Öllu þessu hefur Emil
Björnsson kynnst rækilega á löng-
um fréttamannaferli.
Ég hygg þó, að sá vandi og það
erfiði sem hefur fylgt því að vera
fyrsti fréttastjóri Sjónvarpsins, sé
nokkuð einstæður. Áhrif þessa
fjölmiðils, ekki síst fyrstu 10—15
árin, voru þvílík, að gjörbreytt gat
lífsviðhorfum og lífshlaupi fjölda
fólks. Ásóknin í það að komast í
Sjónvarpið og tileinka sér áhrif
þess á einn eða annan hátt, voru
líka ótrúleg og eru e.t.v. enn. Allir
þurftu að koma sínu að og allir
telja það sem þeir eru að fást við
hið þýðingarmesta. Þegar svo við
blasir, að ekki er unnt, hvorki ef
efnisástæðum né vegna tíma-
skorts, að sinna nema broti af öllu
því sem berst að, verður bylgjan
einhvers staðar að brotna. Og víst
er að margar bylgjur hefur Emil
Björnsson orðið að láta brotna á
sínum herðum og þurft að segja
nei mörgum sinnum oftar en hann
hefði viljað. Slík aðstaða er ekki
beinlínis til þess fallin að afla sér
vinsælda meðal þeirra sem synja
þarf. í þessum efnum hefur Emil
Björnsson fyrst og fremst verið
sjálfum sér samkvæmur og kapp-
kostað að láta jafnt yfir alla
ganga, þótt hafi fast og óvægilega
verið sótt að úr ýmsum áttum.
Persónulega hef ég og fjölskylda
mín ásamt ýmsum skyldmennum
og vinum átt margar og ógleym-
anlegar stundir með afmælisbarn-
inu og hans myndarlegu konu. í
þeim efnum ber hátt margar ferð-
ir um óbyggðir og fjarlæg héruð.
Þá hefur notið sín vel víðtæk
þekking Emils á mönnum og mál-
efnum, söng og hljómlist ásamt
skáldagáfum, er fá útrás þegar
stundarhrifningin er hvað mest.
Allt þetta erum við þákklát
fyrir um leið og við óskum afmæl-
isbarninu og hans fólki allra heilla
í bráð og lengd.
Sig. Magnússon