Morgunblaðið - 21.09.1985, Blaðsíða 24

24
MORGUNBLAÐIÐ, LAUGARDAGUR 21. SEPTEMBER1985
plíínrgiiwMíiííiiíí
Útgefandi
Framkvæmdastjóri
Ritstjórar
Aöstoöarritstjóri
Fulltrúar ritstjóra
Fróttastjórar
Auglýsingastjóri
hf. Árvakur, Reykjavík.
Haraldur Sveinsson.
Matthías Johannessen,
Styrmir Gunnarsson.
Björn Bjarnason.
Þorbjörn Guömundsson,
Björn Jóhannsson,
Árni Jörgenseri
Freysteinn Jóhannsson,
Magnús Finnsson,
Sigtryggur Sigtryggsson,
Ágúst Ingi Jónsson.
Baldvin Jónsson.
Ritstjórn og skrifstofur: Aöalstræti 6, sími 10100. Auglýsingar: Aö-
alstræti 6, sími 22480. Afgreiösla: Kringlan 1, sími 83033. Askrift-
argjald 400 kr. á mánuöi innanlands. f lausasölu 35 kr. eintakiö.
Um hvað kusu Svíar?
jtdaíriM DDQÉl
Umsjónarmaður Gísli Jónsson
Kristján frá Djúpalæk skrif-
ar svo:
„Kæri Gísli Jónsson!
Það var aðeins vegna hvatn-
ingar þinnar að ég dirfist enn
að stinga niður penna til að
ræða áhugamál okkar, vernd
íslenskunnar. Mér hefur nefni-
lega verið bent vinsamlega á
að í síðasta bréfi hafi mér
heldur orðið á í messunni er ég
ræddi um niðurfall eignarfalls-
endinga í samsettum orðum.
Ég hafi sett þar heila stétt
manna, þuli, á sakabekk í stað
þess að benda á þá fáu seku.
Þetta er vissulega rétt ábend-
ing og bið ég fúslega afsökunar
þá sem vammlausir eru í þessu
atriði. Nú ber svo vel til að
síðan ég reit bréfið hef ég ekki
heyrt nokkurn af stéttinni
segja svo mikið sem „Sigur-
son“ í stað „Sigurðsson"; en hið
fyrrnefnda hendir okkur þó vel
flest, að ég hygg.
Mér var um leið bent á að
hér gæti verið um atvinnuróg
að ræða. Tók mér þá heldur en
ekki að berjast negg í brjósti.
Eru þá ekki allir þættir um
íslenskt mál einn óslitinn at-
vinnurógur? Hvað segja aug-
lýsendur, opinberir starfs-
menn, fjölmiðlamenn í heild
og einstakir hópar eins og
íþróttafréttamenn, er einatt fá
ókroppaðar hnútur íslensku-
fræðinga? Og hvað um alla
listgagnrýnina, segjum t.d.
bókmenntagagnrýni á jólaver-
tíð? Málið er alvarlegra en ég
hugði og er vel að athygli skyldi
vakin á því.
En mér hefur áður orðið
svipað á. Ég skrifaði bréf í
íslenskuþátt fyrir löngu þar
sem ég ásakaði tungumálakenn-
ara um að krefja nemendur
aðeins um „réttan" skilning á
útlenskunni, sem þeir eiga að
læra, en hirða aldrei um að
þeir settu þennan skilning
fram á sæmilega góðri ís-
lensku. Umsjónarmaður þátt-
arins var sjálfur tungumála-
garpur og fékk ég mjög bágt
fyrir ásökun mína gegn heilli
stétt manna.
En allt er þá þrennt er! Prest-
ar eru næst foreldrum og
kennurum þeir aðilar er móta
málfar margra unglinga. Það
sem ungur nemur gamall tem-
ur; og er því ábyrgð slíkra mikil
á málvöndun. Mjög hefur mér
þótt sem ungir prestlingar, t.d.
þeir sem koma fram á undan
barnatíma í sjónvarpi, hafi
lagt meiri rækt við nám í Lút-
ersfræðum en íslenskri tungu.
Var misheyrn hjá mér að einn
úr hópnum segði úr ekki
ómerkari stól(i) eitthvað í
þessa veru: „Jesús Kristur var
ekki svo bláeygur á fólk“? Ég
vona misheyrn.
Annars er kannski fremur
hægt að heimfæra villurnar L
sambandi við eignarfallsend-
ingarnar margnefndu til ein-
hvers konar slappleika í fram-
burði en hreinnar vankunn-
áttu. Dettur mér þá i hug vel
undirbyggt bréf til þín frá
Sigurjóni Halldórssyni, birt í
Morgunblaðinu 7. september,
um hvernig þágufallsending-
um er sleppt í fjölda orða.
Kannski er þar fremur lat-
mælgi en vankunnáttu um að
kenna?
Allt er þetta þó ekkert hjá
þeim almennu vandkvæðum,
sem sífellt virðast færast í vöxt
(einkum meðal „fræðinga" af
ýmsu tagi), að orða hugsun
sína á rökvísan og skilmerki-
legan hátt. Um þetta las ég
nýlega eftirfarandi í erindi
nokkru:
„Óvandað málfar, ruglborin
framsetning, rislágt orðaval;
allt eru þetta vísbendingar,
ekki um persónulega eða tíma-
bundna tjáningarörðugleika
heldur eymd hugsunarinnar
sem að baki býr. Það sem
maður getur ekki orðað á skilj-
anlegu máli fyrir öðrum, það
skilur maður ekki sjálfur."
Vissulega nýstárleg kenning.
En kannski ekki alveg út í
hött?
Með vinsemd og virðingu."
Bestu þakkir færi ég Krist-
jáni frá Djúpalæk fyrir þetta
mikla og góða bréf. Lesenda-
bréfin eru, eins og ég hef víst
margsagt, líf og yndi þáttarins.
Hann átti aldrei að verða ein-
tal sálarinnar og því síður
dómstóll með óskeikulu úr-
skurðarvaldi. Allar leiðbein-
ingar, öll kennsla í meðferð
móðurmálsins er vandasöm, og
svo er um gagnrýnina, og þarf
ekki að endurtaka orð bréfrit-
ara um það.
305. þáttur
Þess er dæmi að sælgætisbúð
(sjoppa) á íslandi heiti kjóskur.
Að þessu er nokkuð langa nót
að draga. Kjóskur er tökuorð úr
dönsku kiosk, sem nú merkir
söluturn, blaðsölu- og síma-
klefi. Orð þetta er komið allar
götur úr tyrknesku og merkir
þar sumarhús, garðhús, „lyst-
hús“, eins og Eggert Ólafsson
orti um frægt kvæði, Undir blá-
um sólarsali, o.s.frv., og var
fyrir skömmu til þess vitnað í
bréfi til þáttarins. En sem sagt:
orð sem í tyrknesku táknaði
yndisleg salarkynni í austur-
lenskum munaði, er komið til
íslands og táknar söluskála eða
sjoppu.
Latneska orðið helvus merkir
fölur, gulgrár, gugginn. Það er
víst sömu ættar og íslenska
orðið gulur. H í latínu samsvar-
ar g í germönskum málum,
sbr. einnig homo (=maður), ísl.
gumi. Á gamalli ensku var
gulur geolu, en það skrifa
Englendingar nú yellow. í forn-
háþýsku höfðu menn gelo, í
nútímaþýsku ummyndað í gelb.
Naumast fer milli mála að af
sömu rót er orðið gull
(<*gulþa), en þetta orð hafa
Finnar tekið upp í gerðinni
kulta, víst borið fram með
g-hljóði í upphafinu og t-ið lint.
Oft kann að vera þrautin
þyngri að finna íslensk rímorð
á móti útlendum. Stundum
hjálpar að orðaröð í íslensku
er býsna frjáls. Svo langt geng-
ur í því efni, að forsetningar
verða „eftirsetningar". Um-
sjónarmaður rakst á þessa
auglýsingu í gamalli Eimreið.
Ekki veit hann höfund:
Reyktu, tyggðu, taktu nef í
tóbakið með sældarþef í,
svo að þig ei komi kvef í,
en kauptu tóbakið hjá LEVÍ!
Og úr því að ég er dottinn í
tóbakið, má ég biðja ykkur um
að segja mér deili á þessari
gagaraljóðavísu:
Tóbakið, sem tíðkar þjóð,
temprast má það vel með kurt.
Það er að vísu gáfan góð,
guði sé lof fyrir slíka jurt.
MorKunblaöiö/Bjarni
Um 130 þátttakendur í
ráðstefnu um fiskeldi
Vsænskra jafnaðarmanna,
undir forystu Olofs Palme
forsætisráðherra, var naumur.
Flokkurinn tapaði fylgi og rík-
isstjórn hans verður háð
stuðningi kommúnista. Á
liðnu kjörtímabili nægði
sósíaldemókrötum hlutleysi
kommúnista. Nú verða þeir að
tryggja sér stuðning þeirra við
einstök mál í sænska þinginu
til að að þau nái fram að
ganga.
Úrslit sveitarstjórnarkosn-
inga, sem fram fóru samtímis
þingkosningunum, sýna enn
frekara tap jafnaðarmanna.
Þeir misstu meirihluta sinn í
ymsum bæjarstjórnum og
sýslunefndum, svo sem í
Malmö, Helsingborg, Eslöv og
Kristjánsstað. Malmö var eitt
sterkasta vígi jafnaðarmanna.
Þar glötuðu þeir valdastöðu,
sem þeir höfðu haldið í 66 ár.
Vinstri vængur sænskra
stjórnmála, flokkar jafnað-
armanna og kommúnista, hafa
minna fylgi og færri þing-
menn en áður, bæði hver um
sig og samanlagt. Kommún-
istaflokkurinn hefur hinsveg-
ar styrkt stöðu sína að því
leyti, að stjórn Olafs Palme
verður háðari honum hér eftir.
Borgaraflokkarnir hafa sem
heild meira fylgi og fleiri
þingmenn en áður. Aukinn
stuðningur við þá nægði
hinsvegar ekki til að koma á
laggir borgaralegri ríkis-
stjórn. Atkvæðaskipting milli
borgaraflokkanna varð hins-
vegar önnur en spár stóðu til.
Frjálslyndi þjóðarflokkurinn
undir forystu Bengts Wester-
berg jók fylgi sitt verulega og
er óumdeildur sigurvegari
kosninganna. Hægri flokkur-
inn, stærsti borgaraflokkur-
inn, og Miðflokkurinn töpuð
hinsvegar fylgi. Það var eink-
um slök niðurstaða hægri
flokksins, Móderataflokksins,
sem kom á óvart, ekki sízt
vegna þess að skoðanakannan-
ir bentu til annars.
Hægri menn í Noregi, sem
fengu fylgi til stjórnarmynd-
unar fyrir fjórum árum, héldu
velli í kosningum sem fram
fóru skömmu fyrir sænsku
kosningarnar. Skoðanakann-
anir, fyrir kosningar, sýndu
vinstri og hægri fylkingar í
Noregi svipaðar að stærð.
Ýmsir spáðu norskum vinstri
mönnum sigri, en þær spár
gengu ekki eftir.
Norsku og sænsku kosn-
ingarnar, aðdragandi þeirra
og úrslit, eru verðugt íhugun-
arefni fyrir forystumenn ís-
lenzkra stjórnmálaflokka. Þar
var að hluta til tekizt á um
hliðstæð ágreiningsefni og hér
á landi, þó að kringumstæður
séu ekki alfarið sambærilegar.
Þar eins og hér var m.a. tekizt
á um, hve langt eigi að ganga í
ríkisforsjá yfir þegnunum;
hvað ríkisumsvif og skatt-
heimta eigi að vera mikil, t.d.
sem hlutfall af þjóðarfram-
leiðslu eða þjóðartekjum.
Ekki mun alvarlegur
ágreiningur um það hér á
landi að almenn velferð, hvort
heldur mæld er á mælikvaða
efnahags (afkomu), mannrétt-
inda (frelsis til menntunar og
mótunar eigin lífsstíls), fram-
taks í atvinnulífi eða félags-
legs öryggis rís hvergi hærra
en í V-Evrópu og N-Ámeríku.
Norðurlönd hafa lengi verið
framarlega í þessum efnum.
Hinsvegar hefur sú gagnrýni
farið vaxandi að þau hafi þeg-
ar gengið of langt í skatt-
heimtu og opinberri miðstýr-
ingu á lífsmáta fólks.
Hægri flokkar og frjálslynd-
ir benda gjarnan á þá stað-
reynd að lífskjör, mæld á
mælikvarða þjóðarframleiðslu
á hvern vinnandi einstakling,
séu áberandi bezt í þeim ríkj-
um, sem búi að sem mestu
frjálsræði í atvinnu- og efna-
hagsmálum. Verðmætasköpun
sé margföld í ríkjum mark-
aðsbúskapar miðað við ríki
sósíalismans í A-Evrópu. Þeg-
ar alls er gætt sé kostnaðarleg
undirstaða afkomu fólks, al-
mennra kjara, hvort heldur
einkaneyzla eða samneyzla á í
hlut, sótt til þeirra verðmæta
sem verða til í þjóðarbúskapn-
um. Þetta gildi jafnt um svo-
kallaða félagslega þjónustu
sem aðra lífskjaraþætti.
Vinstri flokkar túlka þessi
viðhorf, ranglega, í þá veru, að
þau séu aðför að almennri vel-
ferð. Þvert á móti eru þau
stuðningur við kostnaðarlega
undirstöðu velferðar og fram-
fara. Sósíalismi í framkvæmd
hefur hvarvetna leitt til lakari
almennra kjara og skerðingar
persónulegra réttinda fólks.
Eins og nú horfir í íslenzk-
um þjóðarbúskap er nauðsyn-
legt að hafa hemil á vexti
ríkisbúskaparins. Hann má
ekki þrengja um of að rekstr-
arformum, sem duga þjóðar-
búskapnum bezt. Ríkið á ekki
að annast rekstur þar sem
framtak einstaklinga og eðli-
leg samkeppni eru til staðar.
Setja verður skattheimtu
„þak“ eða mörk í hlutfalli af
þjóðartekjum. Þetta á að gera,
og er hægt að gera, án þess að
veikja félagslegt öryggi eða
nauðsynlega aðstoð við þá,
sem ver standa að vígi í lífs-
baráttunni. Meginmálið er að
styrkja hina kostnaðarlegu
undirstöðu velferðar í landinu,
atvinnuvegina, þ.e. auka hag-
vöxt og þjóðartekjur.
Til hliðar við íslensku fiskeldis-
sýninguna í Laugardalshöll heldur
Veiðimálastofnun ráðstefnu um
fiskeldi í Norræna húsinu. Ráð-
stefnan var sett á fimmtudag af
Jóni Helgasyni landbúnaðarráð-
herra. Sextán menn flytja erindi á
ráðstefnunni, þar af níu erlendir,
og eru það bæði vísinda- og fisk-
eídismenn. Um 130 manns sitja
ráðstefnuna sem lýkur í dag.
Myndin var tekin við setninguna í
gærmorgun. Jón Helgason land-
búnaðarráðherra er í ræðustóli.