Morgunblaðið - 20.03.1986, Blaðsíða 26

26 MORGUNBLAÐIÐ, FIMMTUDAGUR 20. MARZ1986 _
g .......- ■ ...—..........................-.-................-.-- :---
Málþing sambands íslenskra félagsmálastjóra:
Einstæðir foreldrar og barn-
marg’ar fjölskyldur verst settar
Á MÁLÞINGI á vegum samtaka
íslenskra félagsráðgjafa um „Fá-
tækt á Islandi?“, voru flutt er-
indi, sem miðuðu að því að svara
spurningunni um hvort fátækt
sé til hér á landi og hvemig
tekjudreifingin er í þjóðfélaginu.
Marktækur munur á
heilsufari starfstétta
í erindi Ólafs Ólafssonar land-
læknis; „Efni og heilsa. Breytingar
á félagslegum aðbúnaði og heilsu-
fari 30 til 61 árs karla á Stór-
Reykjavíkursvæðinu 1967/68 til
1984“ kom fram að í könnun á
heilsufari og félagslegri aðstöðu
3.000 manna tilviljanaúrtaki á
vegum Hjartavemdar reyndust 100
einstaklingar falla undir skilgrein-
inguna hraustir. Niðurstöður könn-
unarinnar sýna marktækan mun á
heilsufari starfstétta hér á landi og
skera ófaglærðir og verkamenn sig
úr hvað slæmt heilsufar og félags-
Iegar aðstæður varðar en skrif-
stofumenn og iðnaðarmenn sækja
á. Meðal háskólamenntaðra og
atvinnurekenda hefur vinnustreita
aukist um 45% frá því að könnunin
hófst. Ólafur komst að þeirri niður-
stöðu að fátækt væri mest áberandi
hjá sjúklingum og einstæðum
mæðrum, sem meðal annars kemur
fram í, að þessi hópar ráða síður
yfír eigin húsnæði. Ef komast á
sæmilega af þurfa menn að vinna
mikið og vera heilsuhraustir.
Veröum að vita að
vandinn er til
Ásmundur Stefánsson, forseti
Alþýðusambands íslands, sagði í
sínu erindi að íslendingar byggju
við þá þjóðarlygi að fátækt væri
ekki til. Krafan um jafnrétti í þjóð-
félaginu á ekki að einskorðast við
jafnrétti kynjanna heldur á að gera
kröfu um jafnrétti allra til menntun-
ar, húsnæðis og launa. „Krafan er
ekki sú að jafn margir verði í for-
stjórastól og með skúringarfötu af
báðum kynjum, heldur að bilið milli
forstjórans og þess með skúringar-
fötuna styttist," sagði Ásmundur.
Verkalýðshreyfingin krefst jafn-
aðar og að fátækt verði útrýmt.
Því reynir verkalýðshreyfingin að
fá framgengt með því að hækka
kaup í samningum, með því að jafna
kaup í samningum og með því að
semja um ýmiss konar tekjutilfærsl-
ur við atvinnurekendur og ríki.
Jafnframt því sem verkalýðshreyf-
ingin leitast við að tryggja stöðu
launþeganna með atvinnuöryggi.
Fyrir kjarasamningana 1984 var
gerð umfangsmikil en þó afmörkuð
könnun á stöðu láglaunafólks þar
sem reynt var að finna hvaða hópar
væru í verstri aðstöðu. Niðurstaðan
varð sú, að þrír hópar á vinnumark-
aðinum, einstæðir foreldrar, hjón
með mörg böm og lágar tekjur, og
einstaklingar á lægstu töxtum án
nokkurra aukatekna, eru verst sett-
ir. í samræmi við þessa niðurstöður
er samið árið 1984 um tilfærslur
til einstæðra foreldra og bam-
margra fjölskyldna og lágmarks
kaup fyrir fullt starf. Þessi viðleitni
varð til þess að mótmælum rigndi
yfir og nánast enginn stóð upp til
vamar. „Þeir sem á móti voru sögðu
hvers virði er smáupphæð til þeirra
sem minnst hafa. Það svar sem
reynslan gaf mér var, að hún er
einskis virði fyrir þá sem hafa
meira," sagði Ásmundur.
Hann vék síðan að þeirri bylgju
sem farið hefur yfir þjóðfélagið
bæði meðal vinstri og hægri manna,
þá markaðshugsun að enginn eigi
rétt til neins nema að láta eitthvað
á móti. Þá er launafólk ekki lengur
einn samstæður hópur heldur marg-
ir og ólíkir. Þessi þróun sækir á í
þjóðfélaginu og leiðir til þess að
gagnkvæmur skilningur og sam-
staða verða undir en það eru grund-
vallarforsendur til að ná árangri í
baráttunni við fátækt.
„Þeir fátæku eru sjaldnast stoltir
af sjálfum sér,“ sagði Ásmundur.
„Fátækt er ekki tákn um afrek og
árangur. Fátækt fylgja oft heilsu-
brestir og félagsleg vandamál eða
hún er afieiðing af slíkum aðstæð-
um og þeir fátæku eru minnihluta-
hópur. Þá skortir sjálfstraust og
frumkvæði. Geta ekki í krafti fjölda
eða aðstöðunnar vegna tekið til sín
rétt sinn. Því verðum við að sýna
þeim samstöðu, samstöðu sem ekki
er nægjanleg í þjóðféiaginu og
skortir einnig í verkalýðshreyfing-
unni. Því verða þeir undir."
Asmundur sagði að þó fátækt sé
afstætt hugtak sé fjárhagsvandi
þeirra, sem eru með 60 til 100
þúsund krónur í mánaðartelqur,
allt annar en þeirra sem eru með
20 þúsund krónur. Skýr og vaxandi
stéttaskipting í þjóðféíaginu undan-
farin ár leiðir til þess að við berum
okkur meira og meira saman við
afmarkaðan hóp í þjóðfélaginu,
þann sem við þekkjum, en ekki þjóð-
félagið í heild. „Afleiðing er sú að
þeir sem hafa 60 til 100 þúsund í
mánaðartekjur skynja ekki að fjár-
hagsvandi þeirra sjálfra er annars
eðlis en þeirra sem eru með 20
þúsund krónur í mánaðartekjur,"
sagði Ásmundur. „Þar af leiðandi
segir fólk, við erum öll láglauna-
menn og þurfum öll hlutfallslega
sömu launahækkun. Það er jafnvel
til fólk, sem segir að það lifi enginn
af 20 þúsund krónum þeir hljóti að
hafa aukatekjur. Þegar fólk tínir
svona áttum og yfirsýn yfir það
þjóðfélag sem það býr í þá er alvara
á ferðum. Til að ná þjóðfélagslegri
samstöðu um að takast á við vand-
ann þá verðum við að vita að hann
er til. Við veióum að skynja að
vandi annarra er meiri heldur en
okkar til þess að fást til að fóma
einhveiju til að leysa hann. Þann
skilning verðum við í sameiningu
að byggja upp í þjóðfélaginu."
Einstæðir foreldrar
verst settir
Erindi Ara Skúiasonar, hag-
fræðings hjá Kjararannsóknanefnd,
fjallaði um: „Leitina að láglauna-
manninum. Niðurstöður launakönn-
unar frá 1983.“ Hann rakti gang
könnunarinnar sem gerð var á
kjörum 14 stéttarfélaga, 6 í Reykja-
vík og 8 utan af landi. Þátttakendur
vom beðnir um að gera grein fyrir
launatekjum í nóvember 1983, sem
Ari síðan færði fram til verðlags í
mars 1986 í erindi sínu. í könnun-
inni er gengið út frá ákveðnum
launamörkum og eru lægstu laun
talin 18.100.00 krónur, næstu mörk
20.300.00 krónur og þau hæstu
22.000.00 krónur. Síðan er 50% af
laununum bætt við fyrir maka, fyrir
fyrsta bam 20% og 15% á hvert
bam eftir það. Lágmarkslaun hjóna
með tvö böm reiknast þannig vera
34.400.00 krónur.
Könnunin leiðir í ljós að einstæðir
foreldar em verst settir og eftir
því sem bömunum fjölgar hjá hjón-
um verður afkoma þeirra verri. Með
tekjur undir lægstu mörkum reynd-
ust 8% þátttakenda og 17% með
tekjur undir hæstu mörkum. „Sam-
kvæmt þessu þarf hvert heimili
tvær fyrirvinnur á íslandi ef ætlunin
er að spjara sig miðað við hina,“
sagði Ari. „Ef athuguð er samsetn-
ing tekna þeirra sem lentu undir
lægstu mörkum, og þeim skipt í
dagvinnutekjur og launatekjur með
yfirvinnu og aukastörf, félagslegar
tekjur eins og bamabætur og
meðlög og loks makatekjur hjá
hjónum, þá kemur í Ijós að félags-
legar tekjur skipta einstæða for-
eldra miklu máli. Helmingur tekna
þeirra sem eru einstæðir með tvö
böm eru félagslegar tekjur."
Könnunin sýnir að launatekjur
þeirra sem eru með lægstu launin
eru nær eingöngu af dagvinnutekj-
um og kemur fram að algengt er
að launafólk hækkar dagvinnutekj-
ur um 30% til 50% með yfirvinnu
og bónus.
Atvinnuþátttaka
hefur aukist
Hannes G. Sigurðsson, hagfræð-
ingur hjá Kjararannsóknanefnd,
fjallaði um: „Þróun launa í lág-
launahópum síðustu ár.“ Hann rakti
í upphafi almenna launaþróun innan
ASI, hvemig greidd laun miðað við
umsamin laun hafa þróast en bilið
milli greiddra launa og umsamdra
hefur stöðugt verið að breikka með
aukinni yfirborgun á síðustu tveim-
ur til þremur áram. Kaupmáttur
greiddra launa á mann samkvæmt
tölum frá Þjóðhagsstofnun sýnir að
hann var mun hærri en kaupmáttur
greiddra launa hjá ASÍ. „Áf þessu
má draga þá ályktun að atvinnu-
þátttaka hlýtur að hafa aukist úr
þvi tekjur era hærri á hvem ein-
stakling," sagði Hannes. „Þá hafa
Iaun sjómanna og opinberra starfs-
manna hækkað meira á síðustu
áram en hjá launþegum innan ASI.
Þess vegna er munur milli kaup-
máttar launa hjá ASÍ og Þjóð-
hagsstofnun."
Þá varpar hann fram þeirri
spumingu hvort laun innan ASÍ
fylgi svipaðri kaupmáttarþróun.
Niðurstöður sýna að mikill munur
er þar á. Þeir best launuðu hafa
hækkað mest og dregið mjög sund-
ur milli hálaunahópa og láglauna-
hópa innan ASÍ. „í febrúar 1984,
var hækkuð lágmarks tekjutrygg-
ing til þeirra lægstlaunuðu um 10%
og í kjölfar þess varð talsvert launa-
skrið hjá til dæmis iðnaðarmönnum
og skrifstofufólki," sagði Hannes.
„Lágmarks tekjutryggingin var
seinna afnumin í kjarasamningun-
um í nóvember 1984 í áföngum.
Láglaunafólkið sat eftir en launa-
skrið hinna gekk ekki til baka.“
Hannes taldi launataxta ekki
raunhæfa lengur, 60% verka-
mmanna fá greidd laun yfír hæsta
taxta og 75% iðnaðarmanna. Hann
benti á að 25% afgreiðslukvenna í
verslunum era í hópi þeirra sem
lægst laun hafa, kaupið er undir
19.000.00 krónum á mánuði. Skýr-
ingin gæti verið sú að mikið gegn-
umstreymi er í stéttinni og þá ef
til vill vegna lágra launa. í lokin
Qallaði hann um hvað aukavinnan
væri mikilvæg eða 30% af tekjum
karlmanna og 12 til 22% kvenna
og era 22% af tekjum afgreiðslu-
kvenna aukavinna.
Hæpnar forsendur
í erindi, sem Sigurður Snævarr,
hagfræðingur hjá Þjóðhagsstofnun,
flutti, gerir hann grein fyrir nýlegri
könnun á heildartekjum einstakl-
inga samkvæmt skattframtölum
ársins 1985, sem taka til tekna
ársins 1984. Könnunin sýnir að
samkvæmt reikningsaðferð félags-
máladeildar OECD, Efnahags- og
framfarastofnunar Evrópu, era
24,1% þeirra 88.164 fjölskyldna,
sem könnunin náði til, með tekjur
undir fátæktarmörkum. Samkvæmt
aðferðum sem Kjararannsókna-
nefnd notar færist fátæktarbilið
niður í 18,3% þeirra sem vora í
könnuninni.
Sigurður tók fram að í könnun-
inni væri miðað við heildartekjur
en ekki ráðstöfunartekjur og ekki
tekið tillit til tekjuskatts eða bama-
bóta. Þá benti hann á að skatt-
framtöl gefi ekki tæmandi svör við
öllum spumingum um tekjur og er
sérstaklega bagalegt að vextir, sem
ekki era skattlagðir, era ákaflega
illa taldir fram. Vegna erfiðleika á
að nálgast fjölskyldueininguna þar
sem unglingar eldri en 16 ára teija
sérstaklega fram en ekki með for-
eldram var ógiftum og bamlausum
einstaklingum, sem fæddir era fyrir
1960, sleppt.
Ekki var hægt að fá nánari skýr-
ingu á könnuninni og þeim mun sem
kemur fram í niðurstöðum hennar
eftir því hvorri reikningsaðferðinni
er beitt hjá Sigurði í gær þar sem
hann er erlendis. Sem dæmi má
nefna að fátæktarmörk hjóna með
2 böm samkvæmt aðferð OECD,
er 60 þús. kr. á mánuði í heildartekj-
ur og 45 þús. kr. á mánuði í heildar-
tekjur samkvæmt aðferð Kjara-
rannsóknanefndar. Sigurður tekur
fram að ljóst sé að niðurstaða
könnunarinnar er háð reikningsað-
ferð vegna þess að í öllum flöl-
skylduhópunum era margar fjöl-
skyldur með tekjur nálægt fátækt-
armörkum og ef mörkin era lækkuð
lítillega kemur fram mikil lækkun
átíðnifátæktar.
Bolli Bollason, aðstoðarforstjóri
Þjóðhagsstofnunar, og Jón Þor-
bjömsson, viðskiptafræðingur, sem
vann að tölvuvinnslu könnunarinnar
og Morgunblaðið sneri sér til, leggja
áherslu á þá fyrirvara sem Sigurður
hefur á forsendum könnunarinnar