Morgunblaðið - 01.03.1988, Blaðsíða 21

Morgunblaðið - 01.03.1988, Blaðsíða 21
MORGUNBLAÐIÐ, ÞRIÐJUDAGUR 1. MARZ 1988 21 drykkja eins og menn höfðu vonað. Neysla þeirra fer ekki að minnka fyrr en eftir að hætt er við milliölið seint á árinu 1977 og bjórneyslan hafði minnkað verulega. Eftir að sölu rnilliöls var hætt jókst neysla sterkustu tegundar bjórs mikið og kom að nokkru leyti í stað milliöls- ins ásamt aukinni neyslu „folköls", sem einnig er áfengt. Þrátt fyrir þessar breytingar er bjórneysla í Svíþjóð minni árið 1985 en hún var á milliölsárunum (Rapport 87). Sömu sögu er að segja frá Fær- eyjum, þar hefur aukin bjórsala ekki dregið úr sterkum drykkjum (Nordisk Statistik ársbok 1986). Ef þetta þykir ekki nægjanlega ákveðin vísbending, en hún er merkt sérstaklega í grein Snjólfs Ólafssonar, fylgir hér önnur frá Finnlandi þar sem neyslan þar er borin saman við neysluna á íslandi. Nýlega birtist í tímaritinu Alko- holpolitik (Koskikallio 1987) sam- anburður á áfengisneyslu Finna og íslendinga. Þar er sýnt, að neysla sterkra drykkja og léttra vína hefur þróast að heita má nákvæmlega eins í löndunum frá 1935—1970, en úr þyí óx neysla Finna mun hrað- ar en íslendinga fram til.1976 en staðnaði þá. Neysla íslendinga hef- ur hins vegar haldið áfram að auk- ast frá 1970—1985, en mun hægar en áður, sérstaklega eftir 1979 (mynd 3). Á myndinni er sýnt hvernig áfenga ölið hefur komið til viðbótar annarri neyslu í Finnlandi. Þetta telur höfundur styðja kenn- inguna um það hvernig ný tegund bætist við það sem fyrir er og eyk- ur heildarneysluna, eins og segir í skýrslum Alþjóðaheilbrigðisstofn- unarinnar. Hann dregur jafnframt þá ályktun að áfengisneysla á ís- landi sé hin lægsta í Evrópu ein- mitt vegna þess að framleiðsla áfengs bjórs er ekki leyfð hér. MyndS Sjaldan er ein báran stök þegar verið er að breyta áfengismála- stefnu eins og gert var í Finnlandi 1968 og í Svíþjóð 1965 og aftur 1977 og 1978. Sala á milliöli var leyfð í matvöruverzlunum í Finn- landi árið 1968. Jafnframt því sem milliölið var sett á markað í Svíþjóð var leyfð sala á því miklu víðar en á öðrum áfengum drykkjum svo að fjölgun dreifingarstaða hefur eflaust stuðlað að enn meiri aukn- ingu áfengisneyslunnar en ella hefði orðið. Þrátt fyrir það telja þeir sem hafa rannsakað áhrif ölsins á heild- arneysluna í Finnlandi og Sviþjóð að það eitt hafi aukið neysluna og ekki dregið úr neyslu sterkra drykkja eins og menn vonuðust eft- ir (Mákelá og Österberg' 1975). Öfugt við þessa tilslökun í áfengis- málastefnunni voru í Svíþjóð teknar upp ýmsar fleiri hömlur en að banna sölu milliölsins á árunum 1977 og 1978 sem vafalaust hafa stuðlað að því að draga fyrr úr heildar- áfengisneyslu í Svíþjóð en í öðrum Evrópulöndum. Nýlega hafa opinberar umræður hafist í Finnlandi um að hætta jafn- vel alveg sölu á milliöli þar eins og í Svíþjóð (Stenius 1987). Framleiðsla — dreifing — verðstýring Það skiptir meginmáli i áfengis- málastefnu að engir einstaklingar hafl fjárhagslegan ávinning af framleiðslu og sölu áfengra drykkja. Þetta skilja jafnvel bjór- menn að því marki að þeir segjast aðeins vilja láta selja áfengt öl í útsölum Áfengisverzlunar ríkisins. Hingað til hefur ÁTVR haft einka- rétt á framleiðslu áfengra drykkja til sölu innanlands. Það lofar ekki góðu ef rétt var hermt í fréttum útvarps þ. 17. febr. að aðalathuga- semd meirihluta allsherjarnefndar neðri deildar við bjórfrumvarpið skuli vera að samkvæmt því megi einungis ríkið framleiða bjórinn og frumvarpinu verði að breyta til að hleypa einkaframtakinu að. Verði það gert, er vonlaust að snúa til baka, ef þeir sem nú berjast fyrir bjór uppgötva einhvern tíma að heildarneyslan og heilsufarsskaðinn hafi vaxið með tilkomu hans. Þó að verðstýring skipti miklu Mynd 4 Skráð áfengisneysla (hreinn vínandi) á hvern íbúa 15 ára og eldri 1984 ásamt viðbót, sem Þjóð- hagsstofnun áætlar, ef sala áfengs öis verður leyfð. 1 LÍTER A OA Meðalneysla áfengis 1984 ö + áætluð viðbót vegna áfengs öls. máli er hún engan veginn einhlít aðgerð til þess að hafa áhrif á áfengisneyslu. Hér á landi virðist neyslan hafa stýrst að einhverju leyti milli léttra vína og sterks áfengis eftir verði. Þannig hefur neyslan aukist á þeim tegundum sem hafa hækkað minna í verði á hverju ári. Hins vegar dugði hátt verð á árunum 1983—1985 ekki til að draga úr neyslu þegar kaup- máttur minnkaði heildarneyslu. Á þessum tíma hafði útsölustöðum áfengis fjölgað frá því sem áður var og sérstaklega hafði vínveitinga- stöðum fjölgað mikið. Þannig er hægt að eyða áhrifum verðstýring- ar með öðrum aðgerðum. I Svíþjóð, sem okkur öllum er tamt að vitna til, fór neysla á léttum vínum og á sterkasta áfenga ölinu vaxandi á árunum 1977—1983, þrátt fyrir að verð á léttu vínunum hafi hækkað meira en á þeim sterku alveg síðan 1977 og þrátt fyrir að sterkasta áfenga ölið hafi einnig hækkað meira en sterkt áfengi frá 1979 (Romanus 1983). Af þessum tveim dæmum sést að verðstýring ein dugar ekki til að skýra tegundaval og alls ekki til að halda niðri heildarneyslu ef framboð er aukið. Auk þess sem framboð eykst með nýrri áfengistegund, ef bjórfrum- varpið verður samþykkt, er líklega óhjákvæmilegt annað en gera ráð fyrir að dreifingarstöðum fjölgi. Komið hefur fram að núverandi verslanir ÁTVR hafa ekki allar rúm fyrir bjórbirgðir. Auk þess mun það verða „réttlætis- og hagræðingar- mál" að fólk þurfi ekki að burðast langar leiðir með bjórinn sinn eða fá hann sendan í póstkröfu. Úr skýrslum Alþjóðaheil- brigðisstofnunarinnar (1980; 1985 nr. 88;89 og MNH/PAD 85.14) í bjórumræðunni að undanförnu hafa menn deilt um það hvort leið- beiningar Alþjóðaheilbrigðisstofn- unarinnar í áfengismálum mæli með eða gegn því að bæta við nýj- um tegundum áfengis. í þ'essum skýrslum stofnunarinnar er fjallað um ýmislegt sem rétt er að hafa í huga. AUar þessar ábendingar hníga í sömu átt; hversu mikilvægt sé að draga úr framboði og að- gengi áfengra drykkja og minnka eftirspurn. Árið 1979 lýsti Alþjóðaheilbrigð- isstofnunin vandamál tengd áfengi og ofnotkun þess meðal mestu heil- brigðisvandamála sem ógna lífí, heilsu og velferð fólks. Á 35. þingi Alþjóðaheilbrigðisstofnunarinnar 1982 fór fram tæknileg umræða um áfengisneyslu og vandamál tengd áfengi. Þar var almenn sam- staða um nauðsyn aðgerða til að draga úr framboði og aðgengi áfengra drykkja og minnka eftir- spurn. Breytingar á heildarneyslu áfengis skipta máli fyrir heilbrigði fólks. Vegna þess að stjórnvaldsað- gerðir er hægt að nota til að tak- marka neyslu er stjórn á framboði áfengis heilbrigðismál. Áður voru settar hömlur vegna siðferðilegra og félagslegra ástæðna, en nú skipta heilbrigðissjónarmið mestu. Alþjóðleg þróun (Internationaliser- ing) hefur verið sú, að áfengi er drukkið við nýjar og margbreyti- legri aðstæður og óhefðbundin neysla hefur einfaldlega bæst við þá hefðbundnu, en ekki komið í stað hennar. Aukin neysla leiðir til aukningar á þeim áfengistengdu vandamálum sem eru sérkennandi í hverju landi. Niðurstöður frá International Study of Alcohol Control Experiences benda til að nýir drykkjuhættir bætist við þá hefðbundnu, en komi ekki í stað þeirra (Makelá og sam- verkamenn 1981). Ef fyrirbyggja á skaðann sem áfengisneysla veldur, er nauðsyn- legt að minnka magnið sem drukk- ið er og breyta drykkjuháttum. Nauðsynlegt er að takmarka fram- leiðslu og sölu áfengra drykkja, hafa stjórn á dreifíngu, verðlagi og kynningu. Hömlur (control) eru taldar virkustu aðferðir til þess að draga úr mörgum vandamálum sem tengjast slíkri neyslu. Meðferð vegna áfengisvanda- mála er í rauninni aðeins vænleg svo fremi að jafnframt sé unnið að forvörnum til þess að koma í veg fyrir ný tilvik. Forvarnir gegn of- notkun áfengis og skaða sem áfeng- isneysla veldur eiga að hafa for- gang. Það er yfrin vísindaleg rök fyrir því að skaðinn, sem neysla áfengra drykkja veldur, er nátengd- ur því hversu mikið hver einstakl- ingur drekkur og hversu mikil heild- ameysla þjóðarinnar er. Tíðni þeirra skaða sem af áfeng- isneyslu leiðir verður áberandi ef drukkið er meira en 20 gr. af hrein- um vínanda að jafnaði á dag, þ.e.a.s. jafngildi innihalds tveggja flaskna af milliöli. Það eru engir ákveðnir einstaklingsbundnir þættir sem greina verðandi drykkjusjúka frá öðrum. Ekki er hægt að segja með neinni vissu að neinn sérstakur þáttur sem valdi drykkjusýki erfíst, en umhverfís- og erfðaþættir fram- kalla í sameiningu það sem er kall- að „familial alkoholism". Þegar neysla staðnar eða minnk- ar í framleiðslulöndum, eykst þrýst- ingur til að finna nýja markaði. Þar sem áfengisneysla fer minnkandi í flestum iðnaðarlöndunum hefur þrýstingur á afengisneyslu í þróun- arlöndunum aukisl. Þetta á einnig við um ísland. Hér ér nýr markað- ur, að vísu ekki stór, en nægur til þess að framleiðendur og umboðs- menn geti hagnast vel á okkar mælikvarða. Ekki er nóg að veita upplýsingar um áhrif áfengis, heldur þarf fræðsla einnig að stuðla að þróun ábyrgðartilfínningar fólks fyrir eig- in heilsu og velferð og fyrir heilsu og velferð þjóðfélagsins. Aukin framleiðsla og markaðs- færsla hefur aukið á þrýsting til að draga úr hömlum. Á síðustu árum hefur sums staðar aftur auk- ist fylgi við strangari hömlur, m.a. í Noregi og Svíþjóð þar sem lögð hefur verið áhersla á að draga úr áfengisneyslu í þágu heilbrigðis, sbr. lög Svía frá 1978 og Stortings- melding nr. 24, Om Alkoholpoliti- ken, frá Noregi. Hættur sem heilsu fólks eru bún- ar végna drykkju kunna að vera meiri en þær sem eru tengdar reykingum, og félagslegar afleið- ingar mikillar drykkju, bæði fyrir einstaklinginn og þá sem hann hef- ur áhrif á, eru miklu alvarlegri en afleiðingar mikilla reykinga á þjóð- félagið. Vegna þess að heildarneysla áfengis getur vaxið verulega þegar nýjar áfengistegundir koma á markaðinn er nauðsynlegt að gera sér grein fyrir því, að kostnaður vegna áfengistengdra vandamála samhliða félagslegum kostnaði muni aukast. Spár um aukningu áfengistengdra vandamála, sem aðeins eru byggðar á aukningu í heildarneyslu á íbúa, eru líklegar til að vanáætla aukningu vandamál- anna. Þrátt fyrir hina miklu aukningu sem varð á skráðri áfengissölu Finna eftir breytinguna 1968 hélst óskráð neysla óbreytt allt tímabilið frá 1950-1975. Gagnstætt því sem búist var við kom hin mikla aukning í skráðri neyslu ekki í stað hinnar óskráðu, heldur sem viðbót. Stefna í áfengismálum skal miða að því að stuðla að lágri heildar- neyslu áfengis. Tryggja þarf að stjórnvaldsaðgerðir auki ekki hætt- una á áfengisténgdum vandamálum og að þær stuðli að minnkandi neyslu. Mynd 4 Lokaorð Eins og sjá má af framansögðu eru næg fræðileg rök til þess að stjórnvöld leggist gegn öllu, sem getur hugsanlega leitt til aukinnar áfengisneyslu. Allar ábendingar Alþjóðaheilbrigðistofnunarinnar hníga að því að ekki skuli leyfa framleiðslu og sölu á áfengu öli hér á landi. í öllum þróuðum löndum hefur á síðustu árum verið unnið að því að draga úr áfengisneyslu. Aðgerðir sem gætu verkað í gagnstæða átt, eins og t.d. mundu fylgja auknu áfengisframboði í formi bjórs, mundu gera okkur að viðundri. Það er liðin tíð að upplýst fólk geri grín að því sem gert er til að koma í veg fyrir of mikla áfengisneyslu. Margir líta hýru auga til þess sparn- aðar sem við höfum náð með því að leyfa ekki eina mjög eftirsótta tegund áfengis og halda heildar- neyslunni þannig niðri. Þegar síðast var flutt frumvarp um breytingu á áfengislögum til þess að leyfa framleiðslu og sölu á áfengu öli, gerði Þjóðhagsstofnun áætlun um hve áfengisneyslan mundi aukast mikið ef frumvarpið SJÁ NÆSTU SÍÐU litai atkohol 100 % pei inv. 15 éi och dtrovar 14 Mynd 1 12 10 Auttralian Fitnkiikt Balgmn Itatian -Canadt — Nadarltndarnt- Dtnmtik Norga Finland Poltn Stoibrittnnitn USA -Vttttyakltnd - Ottarrika Otttytkland __• -^. 0|---1---1---1---1---1---1---1---1---1---1---1---1---1---1---r 1950 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 80 II 82 83 84 85 Breytingar á heildarneyslu áfengis í litrum hreins vinanda á mann 15 ára og cldri á ári í Svíþjóð og 15 öðrum Evrópulöndum 1950—1985 (Rapport 87) bornar saman við breytingarnar á lslandi. ísland er eina landið þar sem ekki er leyfð sala áfengs 81s.
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56
Blaðsíða 57
Blaðsíða 58
Blaðsíða 59
Blaðsíða 60
Blaðsíða 61
Blaðsíða 62
Blaðsíða 63
Blaðsíða 64
Blaðsíða 65
Blaðsíða 66
Blaðsíða 67
Blaðsíða 68

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.