Morgunblaðið - 02.07.1988, Blaðsíða 16

Morgunblaðið - 02.07.1988, Blaðsíða 16
MORGUNBLAÐH), LAUGARDAGUR 2. JÚLÍ 1988 Ríkisskjalasafnið stendur á Mariaberget við annan enda Vesturbrúarinnar sem liggur yfir Malaren og tengir suður- og norður hluta borgarinnar. í baksýn eru höfuðstóðvar stœrstu dagblaða Svíþjóðar, Expressen, Dagens Nyheter og Svenska Dagbladet. Fyrir tuttugu árum var flutt inn í hið nýja húsnæði. Ríkisskjalasafnið íStokkhólmi Verðmætasta náma landsins og minní þjóðarinnar eftirMagnús Guðmundsson í miðri höfuðborg Svía, Stokk- hólmi, er ein verðmætasta náma landsins — Rfkisskjalasafnið. Á sex hæðum niður i 700 milljón ára gamla granítklöppina eru varðveittir um 100 km af hillum fullum af skjölum, skinnhandritum, kortum og mðrgu öðru. Námumennirnir eru skjalfræð- ingar, sagnfræðingar og fjöldi ann- arra sem rýna í orð fest í bókfell og pappfr af löngu framliðnum mönnum. Sfðar á þessu ári verður Rfkis- skjalasafn Svfþjóðar 370 ára. Það var stofnað árið 1618 þegar Axel Oxenstierna ríkiskanslari gaf fyrir- skipun um að einn af skrifurum kansellfsins skyldi varðveita ný og gömul skjöl ríkisins. Ríkisskjalasafn- ið á sér þó eldri rætur, eða allt aftur f miðöldum þegar skjalasafnið var safn ríkisvaldsins (konungsins og ríkisráðsins). Á 16. öld fór safnið að taka á móti skjölum frá þinginu (riksdagen) og þegar stjórnsýslan var byggð upp á 17. öld var farið að taka við skjölum embætta. Elstu skjöl f Ríkisskjalasafninu eru frá 12. öld. Svfar eiga þvf láni að fagna að hafa ekki tekið þátt f styrjöldum sl. tæp 180 ár. í styrjöldum hafa menn nefnilega þann leiða sið að drepa, brenna og eyðileggja Þess vegna er talsvert meirá til af ýmsum heim- ildum frá sfðustu öldum f Svfþjóð, svo sem manntölum, en f öðrum löndum þar sem stríð hafa geisað og eldar herjað á stórborgir. Rfkis- skjalasafnið brann reyndar árið 1697 þegar konungshöll Svfa „Þrjár krón- ur" brann. Þá er talið að tveir þriðju hlutar safnsins hafi fuðrað upp og það sem ofti r var skemmdist af vatni og dreifðist. Eftir þennan bruna var reist höll á rústum þeirra eldri, sú höll er nú konungshöll Svía. Skjalavistun ríkisins Frá því um sfðustu aldamót hefur skipulag skjalavörslu f Sfþjóð verið með óbreyttu sniði. Sem yfirvald skjalavörslu rfkisins stendur Ríkis- skjalasafnið, þá koma sjö héraðs- skjalasöfn (Landsarkiv) og loks fjöldi skjalasafna sveitarfélaga (Komm- unala arkiv). Rfkisskjalasafnið tekur við öllum heimildum frá rfkisstofn- unum alls staðar að af landinu. Héraðs- og sveitarfélagasöfn taka við skjölum frá stofnunum tengdum ákveðnum landshlutum og sveitarfé- lögum. Skjalasófn sveitarfélaga starfa sjálfstætt og taka t.d. sjálf ákvarðanir um grisjun og eyðingu skjala. Strfðsskjalasafnið (Krigsark- „Næst íslendingxim og Dönum ganga Svíar um eign gamalla íslenskra handrita. Flest eru varðveitt í Konungs- bókhlöðunni í Stokk- hólmi og háskólabóka- safninu í Uppsölum. Hannes Finnsson bisk- up kom frá Kaup- mannahöfn 1772 og Jón Sigurðsson forseti 1841 til að skoða og skrá hin miklu söfn íslenskra handrita. Hannes setti saman ferðalýsingu sem gefin var út í Stokkhóhni 1935 undir nafninu Stokkhólms- Rella. Á leið sinni til Uppsala kom Hannes við hjá grasafræðingn- um Linné og fræddi hannumveðriðáís- landi. Jón Sigurðsson, sem lengst af starfaði sem skjalafrœðingur í Kaupmannahöfn, tók saman skrá sem gefin var út í Stokkhólmi 1848. Síðan hafa íslenskufræðingar leit- að í öðrum söfnum í Svíþjóð og fundið fleiri handrit, meðal annars í Ríkisskjalasafninu í Stokkhólmi." ivet) f Stokkhólmi tekur við skjölum frá varnarmálaráðuneytinu, hernum og stofnunum þeim tengdum. Auk þessara opinberu safna er fjöldi einkasafna sem ýmist er á vegum félagasamtaka eða f einstaklings- eign. Deildarskipting- saf nsins Frá 1982 hefur safhinu verið skipt í þrjár deildir, tvær varðveita skjöl og ein sér um starfsmannahald og fjármál. Skjaladeildirnar skiptast aftur í átta undirdeildir. Hver deild varðveitir skjöl frá ákveðnu ráðu- neyti og þeim stofnunum sem heyra „Olafs dyrd" stendur við hlið teikningar af Ólafi konungi Tryggvasyni sem handritaskrif- ari hefur teiknað á eina blaðsiðu f handritið. Sjálfur ber konung- urinn öxi f annarri hendi og bók f hínni, og hefur fyrir framan sig stórt skjaldarmerki með ein- hyrningi. Teikningin er f hand- rití sem geymir hluta af sögu ólafs Tryggvasonar. undir það. Hver undirdeild er ábyrg fyrir sögulegum gögnum og tekur einnig við nýjum skjölum frá sama ráðuneyti. Við Rfkisskjalasafnið er gott handbókasafn f tengslum við tvo lestrarsali með 90 sætum og sér- fræðibókasafn með meira en 100.000 bækur. Tæplega 20.000 safngestir heimsækja safnið árlega, flestir sagnfræðingar, landfræðing- ar og félagsfræðingar, en einnig ættfræðingar og áhugafólk um hér- aðsögu. Átján sérherbergi er hægt að lána fræðingum sem leggja stund á langtfmarannsóknir. í einu slíku hefur sænskur rússneskufræðingur setið í 16 ár og skrifað útdrátt úr skattarollum frá Novgorod og á enn eftir um 4ra ára starf. Við safnið eru starfræktar bók- bandsstofa og viðgerðarstofa. Stöð- ugt þarf að gera við skjöi sem skemmast f meðferð eða eyðast smám saman vegna eigin sýruinni- halds. Innsigladeild sér um að laga og varðveita innsigli af ýmsum gerð- um, gera af þeim afsteypur og selja sem minjagripi. Sérstök deild varð- veitir skjaldarrnorki frá ýmsum tfmum og landssvæðum f sögu Svfþjóðar. I tengslum við safnið er sérstakt fyrirtæki sem ljósmyndar heimildir á filmur eða örglærur. Héraðsskjala- Skjalageymslur Ríkisskjalasafnsins eru á sex hæðum sem grafnar eru niður f mörg hundruð milljón ára granftklöpp. Skrifstofubygg- ing kemur þar ofaná. Niðurgrafnar skjalageymslur eru aðeins til hjá Ríkisskjalasafninu f Osló og í Mormónasafninu f Utah, auk þess- ara. Skjalageymslurnar eiga að þola kjarnorkuárás. En hverjir verða þá eftir til að lesa? Anddyri Ríkisskjalasaf nsins á Maríuberginu. Eitt af um tuttugu íslenskum handritum sem varðveitt er f Ríkis- skjalasafninu. Handritið, sem skrifað er á pappfr, er bundið f skinn með flúruðum spjöldum og bryggjum á kili. Á kilinum stendur „Her- warar/saga" en f ritinu eru auk hennar fleiri sðgur. íslendingasog- urnar voru andlegt fóður Svía á 17. öld og langt fram á þá 18. og höfðu veruleg áhrif á fyrstu skáldsagnagerðir þeirra. söfn, einstaklingar eða fyrirtæki geta þannig pántað ákveðnar heim- ildir á örglærum gegn ákveðnu gjaldi. Flest manntöl, sem ættfræð- ingar nota mikið, eru geyrhd á hér- aðsskjalsöfnunum, en önnur skjöl f Ríkisskjalasaminu sem tengjast ætt- fræði kaupa söfnin á örglærum. Þá er einnig sérstök deild sem sér um 30.000 landakort en þar tókst þó ekki að hafa uppi á neinu korti yfir ísland. Á Stríðsskjalasafninu f Stokkhólmi er stærsta kortasafn landsins með meðal annars nokkur íslandskort frá fyrri öldum. Upplýsingaskylda stjórn- valda Árið 1766 var samþykkt stjórnar- skrá sem heimilaði almenningi að- gang að öllum skjölum opinberra stofnana og dómstóla. Þetta var heljarstökk f átt til nútfma lýðræðis og gaf fólki aðgang að mikilvægum opinberum upplýsingum. Lögin, sem hafa verið í gildi frá 1809, hafa einn- ig haft afgerandi áhríf á alla skjala- vörslu hins opinbera, skráningu skjala og röðun. Lög þessi munu einsdæmi f öllum heiminum. (Frum- varp til laga um upplýsingaskyldu stjórnvalda á íslandi var lagt fram á Alþingi árið 1973 en hefur ekki náð fram að ganga.) Til þess að tryggja rétt almennings enn frekar og styrkja skipulag ríkisstofnana voru sett lög um skráningu skjala árið 1980 og þar er jafnframt kveð- ið skýrt á um það hvaða upplýsingar eru leynilegar. Lögin skylda stofnan- ir að skrá jafnharðan f bréfadag- bækur öll bréf sem berast og 511 gögn sem verða til hjá hverri stofn- un. Fljótt á litið mætti ætla að þetta taki mikinn tíma. En sá tfmi vinnst aftur þvf með þessu fyrirkomulagi er mun auðveldara og fljótlegra að finna skjölin aftur. I byrjun júnf sl. var dómsmálaráð- herra sósíaldemókrata, Anna-Greta Leijon, uppvfs að því að hafa látið undir höfuð leggjast að skrá í bréfa- dagbók meðmælabréf til handa flokksmanni hennar, en í ljós kom að sá hefur unnið að einkarannsókn á morði Olofs Palmes. Málið fór úr böndunum og þurfti ráðherra að segja af sér hinn 7. júnf sl., meðal annars vegna lögbrots, þ.e. að skrá ekki bréfið í bréfadagbók samkvæmt lögum. Vöxtur safna og skilaskylda Þar sem lögin um upplýsinga- skyldu stjórnvaJda heitnila aJmenn- ingi aðgang að skjölum þvf sem næst um leið og þau verða til, þá líður oft lengri tími þar til þau hafna
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.