Morgunblaðið - 02.07.1988, Blaðsíða 17

Morgunblaðið - 02.07.1988, Blaðsíða 17
MORGUNBLAÐIÐ, LAUGARDAGUR 2. JÚLÍ 1988 17 Á snúrum forvardarins hanga skattskýrslur sem skemmdust f bruna fyrir 180 árum og verið er að gera við í dag. Á saf ninu er stöðugt unnið að varðveislu heimilda sem liggja undir skemindum. endanlega hjá Ríkisskjalasafhinu. Oft er þeim skilað þegar þau hafa ekki lengur gildi fyrir viðkomandi stofnun og stundum er það eftir aðeins tvö til þrjú ár. Ríkisstofnanir eiga á tíu ára fresti að skila skrá yfir skjöl sín til Ríkisskjalasafnsins og þá er oft tekið við skjölum. í reynd vilja ríkisstofnanir losna við skjalasöfn sín sem fyrst. Stofnanir sem heyra undir héraðsskjalasöfnin eiga að skila sínum gögnum eftir 100 ár. Eftir 1950 hefur skjölum hins opinbera fjölgað verulega. Ástæður þess eru margar og má nefna vöxt stjómsýslunnar, fólksfjölgun, kröfur um meiri innsýn og tilkomu fjöl- og ljósritunarvéla auk tölva sem spýta út úr sér skjölum af miklurn krafti. Um aldamótin var áætlað að til féllu um 500 hillumetrar af skjölum ár- lega. Árið 1985 var talan komin upp í 100 km á ári. Þar af eru um 20% varðveitt eða 20.000 hillumetrar. Ríkisstofnanir geta aðeins eytt skjöl- um að undangegninni rannsókn Ríkisskjalasafnsins. Skjalastjórnun hjá ríkis- stofnunum Skjalasöfn hafa verið kölluð minni samfélagsins. Skjalasöfnin eiga að sjá um að minnið sé skilvirkt og vinni hratt og örugglega, en einnig að vinsa úr það sem ekki er þess virði að leggja á minnið. Þetta þýðir að skjalafræðingar þurfa að taka þátt í að skipuleggja skjalavistun ríkis- stofnana frá upphafi og „stjórna" skjalflæðinu. Síðustu áratugi hefur safnið lagt áherslu á starf utan safnsins við eftirlit, aðstoð og hjálp til aðila sem vilja bæta skjalavistun- ina. í sumum löndum er gerður grein- armunur á skjalafræðingum sem vinna með sögulegar heimildir, sem jafnan eni varðveittar á söfnum, og öðrum sem aðstoða stofnanir við lif- andi skjalasöfn og skjalastjórnun. Hjá Ríkisskjalasafninu er þessi tvískipting ekki fyrir hendi þannig að þeir skjalfræðingar sem varðveita skjöl frá ákveðnum stofnunum leið- beina þeim einnig um skjalvistun. Þannigunnu árið 1981 um 25 skjal- fræðingar af 125 manna starfsliði safnsins úti f rfkisstofnunum við skipulag og hagræðingu á skrifstof- um en komu sjaldan heim í granít- námuna á Maríuklettinum. A árinu 1985 fóru skjalfræðingar í rúmlega 1100 slíkar heimsóknir og eftirlits- ferðir. Talsverður tími skjalfræðinga fer í að svara skriflegum fyrirspurnum um heimildir. Flestar eru frá öllum landshornum Svíþjóðar en margar koma að után enda áttu Svíar lend- ur í Finnlaridi, Rússlandi, Póllandi, Þýskalandi, Noregi og jafnvel Bandaríkjunum og heimildir um það eru varðveittar í Ríkisskjalasafninu. Frá einni af skjalageymslunum niðri f granítklöppinni. Sæti fyrir 110 safngesti eru f tveimur lessölum í Ríkisskjalasafninu. Tölvur og skjalasöfn Hin sfðari ár hafa lög um tölvu- skráningu (1973) haft veruleg áhrif á skjalamyndun. Flestar upplýsingar eru nú skráðar í tölvur og þarf sér- stakt leyfi fyrir hverri skrá. Öllum skrám með upplýsingum um ein- staklinga er skylt að eyða eftir notk- un, eða ganga þannig frá að ekki sé hægt að þekkja einstakljnga úr skránum. Ákvæðið um friðhelgi ein- staklingsins og tölvulögin hafa á siðustu árum haft betur í kappi við baráttu Ríkisskjalasafnsins að varð- veita sem mest af verðmætum tölvu- skrám til rannsóknar í framtíðinni. Árið 1980 var sett upp sérstök deild innan Rfkisskjalasafnsins sem varðveittir tölvugögn. Segulbands- spólur og filmur þarf að geyma líkt og pappír þ.e. fjarri sól, raka og öðrum skilyrðum sem geta eyðilagt gögnin. Ekki er tekið við tölvudisk- um, enda er talið að upplýsingar á þeim hverfi mjög fljótlega, eða eftir rúm 10 -ár. Allar mikilvægar upplýsingar sem varðveita á til frambúðar.'og þá er miðað við 500-1.000 ár, þarf að skrifa eða ljósrita á sérstakan pappfr sem á að standast tímans tönn. Þar til gerður pappfr hefur verið fram- leiddur sérstaklega og kallast „Svensk arkiv". Skylt er að nota hann í fundargerðabækur, bréfadag- bækur og margt fleira. Vélritunar- og ljósritunarpappír sem mest er notaður í dag eyðist upp eftir rúm 100 ár. Rfkisskjalasafnið hefur ekki tekið tölvur f sina þjónustu, aðalega vegna þess að fjáveitingar eru takmarkað- ar, en fylgst er með hinni hröðu þróun á þessu sviði. Því hefur verið sett upp ein tölvuskrá við safnið þar sem skráð eru einkasöfn f öllum skjalasöfnum í Svíþjóð. Ef leitað er f tölvuskránni má t.d. sjá að hjá Vísindaakademíunni er einkasafn íslendingsins Þorvaldar Grímsen Broocman sem lést í Stokkhólmi árið 1763. Skjölin eru kölluð upp á þýsku „fréttir frá íslandi". Skjala- safn Vfsindaakademfunnar er varð- veitt í háskólabókasafninu í Stokk- hólmi. Sænska fornbréfasafnið Starfsmenn sænska fornbréfa- safnsins (Svenskt Diplomatarium, SD) hafa aðsetur f Ríkisskjalasafh- inu og hafa heyrt undir það frá 1976. Fornbréfasafnið, sem inni- heldur skjöl og hvers kyns bréf frá miðöldum, á að ná yfir tfmabilið 815 til 1540. Fornbréfasöfn hafa verið gefin út alls staðar á Norðurlöndum. I Syíþjóð hafa aðeins verið gefin út 8 bindi og er komið fram til ársins 1368. Einnighafa árin 1371 til 1374 verið gefin út. Kemur þessi seina- gangur að nokkru til af því að mjög hefur verið vandað til verksins að minnsta kosti hin sfðari ár. Að með- altali hefur tekið tæp 20 ár að gefa út hvert þeirra 8 binda sem komin eru út. Flest eru bréfin á latínu, þýsku og á sænsku þegar frá líður, og því er prentaður útdráttur á nútimamáli með hverju bréfi. Hvert skjal getur verið til í 50-afritum og þarf að bera öll nákvæmlega saman og fá fram texta upprunalegasta skjalsins. Áætlað er að endurútgefa fyrstu bindin enda hafa heimildir komið f Ijós eftir að útgáfan hófst árið 1829. Heimildir um ísland eða íslendinga er ekki að finna f sænska fombréfasafninu, að sögn Per-Axel Wiktorsson starfsmannas SD. Islenska fombréfasafnið hefur verið uppselt og ófáanlegt í nokkuð langan tíma. Bent hefur verið á að nokkur bréf vanti í safhið. Það yrði góð fjárfesting að hefja endurútgáfu á hinu íslenska fornbréfasafni með viðaukum og lagfæringum. Sænskar æviskrár Útgáfan Sænskar æviskrár (Svensk Biografisk Lexikon) er einn- ig til húsa í Rfkisskjalasafninu en er þó sjálfstæð stofnun. Útgafan var sett á stofn af fyrrum Ríkisskjala- verði, Bertil Boéhius, í samvinnu við Bonnier bókaforlagið. Útgáfan hefur staðið með hléum í um sjö áratugi og er komið að stafnum M. samtals 25 bindi. Áætlað er að um 6.000 nöfh verði í ritinu. Bonnier þótti of mikill seinagangur á verkinu og sleit samstarfinu og nú eru æviskrárnar gefnar út með ríkisstyrk. Ævi- Aflátsbréf sænskra biskupa dagsett 9. september 1271. Við Ríkis- skjalasafnið er unnið að útgáfu miðaldabréfa og annarra verðmætra heimilda fyrir fræðimenn. Sérstök deild víð safnið sér um varð- veislu innsigla. skrámar eru ritaðar af ýmsum sér- fræðingum en ritstýrt af átta manna starfsliði sem lúsles textann og yfir- fer heimildir, og það eru einmitt hin- ar mikilvægu frumheimildir í Ríkis- skjalasafninu sem ráða staðsetningu stofnunarinnar. Auk þess sem þegar hefur verið nefht er unnið að útgáfu á fleiri . heimildum Rikisskjalasafnsins, eins og t.d. fundargerðum Riksdagen (eins konar Alþingisbækur), bréfa- söfnum, og mörgu öðra. Safriið gef- ur út vandaða árbók (Meddelanden frán Svenska Riksarkivet). Einnig eru gefnar út skrár yfir þau söfh sem. varðveitt eru í skjalasafninu. Islensku handritin og ríkis- skjalasafnið Næst íslendingum og Dönum ganga Sviar um eign gamalla fslenskra handrita. Flest eru varðveitt í Kon- ungsbókhlöðunni f Stokkhólmi og háskólabókasafninu i Uppsölum. Hannes Finnsson biskup kom frá Kaupmannahöfh 1772 og Jón Sig- urðsson forseti 1841 til að skoða og skrá hin miklu söfn fslenskra hand- rita. Hannes setti saman ferðalýs- ingu sem gefin var út í Stokkhólmi 1935 undir nafninu Stokkhólms- Rella. Á leið sinni til Uppsala kom Hannes við hjá grasafræðingnum Linné og fræddi hann um veðrið á íslandi. Jón Sigurðsson, sem lengst af starfaði sem skjalafræðingur í Kaupmannahöfh, tók saman skrá sem gefin var út í Stokkhólmi 1848. Síðan hafa fslenskufræðingar leitað í öðram söfnum í Svíþjóð og fundið fleiri handrit, meðal annars í Rfkis- skjalasafninu f Stokkhólmi. Ahugi Svfa á íslenskum handrit- um vaknaði laust eftir miðja 17. öld í tengslum við almennan áhuga á upprana þjóðarinnar. Sagan hermir að skólapiltur frá Hólum, Jón Jóns- son frá Rúgastöðum, hafi verið á leið til Kaupmannahafhar að leita réttar síns eftir að hafa verið vikið úr skóla. Svíar og Danir áttu þá í stríði, og var skipið sem skólapiltur- inn var á tekið herskildi og fært til hafnar í Gautaborg. Rfkishöfðingj- anum Per Brahe þótti fengur í skóla- piltinum enda hafði hann með sér Islands fomu fræði sem meðal ann- ars sögðu frá sænskum konungum og afrekum þeirra. En J6n Rúgman var sendur í háskólann í Uppsölum f stað svartholsins og gengdi sfðan starfi skrifara í Fornfræðaráði Svía. Jón Rúgman fór til íslands 1661 og keypti handrit og sfðar fleiri Islend- ingar á eftir honum. Þau lentu flest hjá fomfræðaráði (Antikvitetskoll- egium) sem stofnað var 1667 og gaf það m.a. út á prenti í Uppsölum, fyrst íslenskra handrita, Hrólfs sögu Gautrekssonar 1664. Frá starfi Fornfræðiráðsins og kaupum á fslenskum handritum er til talsvert af heimildum f Rfkisskjalasafninu. Ekki bara andlegt fóður Hin íslensku handrit höfðu ekki aðeins fræðilegt gildi heldur einnig bókmenntalegt. Talið er að Svíar hafi lesið íslendingasögumar sér til ánægju á 17. öld og fram á 18. öld, eða í hartnær hundrað ár. Af skjölum f Rfkisskjalasafninu má sjá að íslendingar sáu Svíuin ekki aðeins fyrir andlegu fóðri. í heimildum frá miðri 18. öld, í við- skipta- og iðnaðarráðuneytinu (kom- merskollegium), kemur fram að Svíar fluttu inn ull, húðir og kinda- kjöt frá íslandi. Á öðrum áratug 19. aldar fluttu Svíar inn sauðfé frá ís- landi til ullarræktunar. Ekki fara sögur af því hvemig tókst til með þá ræktun. Frá 17. öld era heimildir um deilur Dana og Hollendinga um fiskveiðar við ísland. Svíar stunduðu sjálfir fiskveiðar við ísland á síðari hluta 19. aldar og keypWfisk frá íslandi. Þeir opnuðu vararæðis- mannsskrifstofur víða um ísland, f Reykjavfk 1856, á Akureyri 1887, ísafirði 1887, Seyðisfirði og Eski- firði 1881, og sfðar Siglufirði og í Vestmannaeyjum. Af heimildum í safninu kemur fram að þeir höfðu • af því nokkrar áhyggjur að þeim var meinað að veiða síld f reknet við landið. í upphafi 20. aldar fjölgaði veru- lega heimildum um ísland f Rfkis- skjalasafninu. Meðal nokkurra heim- ildaflokka má riefna lagningu sfma til íslands 1907, þátttöku íslendinga í Ólympíuleikunum í Stokkhólmi 1912, þar sem Sigurjón Pétursson á Álafossi náði nokkram árangri. Þama eru einnig allir verslunar- samningar Svfá og íslendinga og margt fleira. Skrá yfir heimildir sem varða ísland í Rfkisskjalasafninu í Stokkhólmi er til á Þjóðskalasafni íslands. Nemendur í sagnfræði sem hafa áhuga á að vinna út þessum heimild- um geta fengið leiðsögn hjá Harald Gustafsson við sögustofnun Stokk- hólmsháskóla, en hann skrifaði dokt- orsritgerð um embættismenn á ís- landi á 18. öld og talar ágæta fslensku. Nýjar huginyndir í apríl sl. kom út opinber skýrsla um skjalamál Svía, „Óppenhet och minne. Arkivens roll í samhállet". Þar er rætt um að setja lög um skjalasöfn, en til þessa hefur skjala- málum verið stýrt með reglugerðum. Einnig era fyrirhugaðar reglur um grisjun skjala sem hlaðist hafa upp siðustu ár, þ. á m. umf angsmikl- ar sjúkraskrár eða sk. sjúrnalar. Einnig er lagt kapp á að varðveita öll gögn sem varpað geta Ijósi á náttúra og umhverfi, því mengun og dauði lífríkja er daglegt brauð í fréttum í Svíþjóð. Því er jafnframt slegið föstu að lfklega sé ekki hægt að komast lengra f eyðingu skjala þegar um 80% þeirra er fargað. Til að auðvelda rannsóknir er fyr'- irhugað að koma upp gagnabrunni sem á að geyma upplýsingar um öll skjalasöfn landsins. Auk þess er áætlað að ljósmynda skjöl á ör- glærar og dreifa til fleiri skjala- og bókasafna til að fleiri fái aðgang að heimiidum safnsins. Á næstu árum er fyrirhugað að leggja aukna áherslu á menningargildi skjala- safna, þvf starf skjalfræðinga snýst fyrst og fremst um að varðveita menningu þjóðanna fyrir komandi kynslóðir, þeim til fróðleiks og rann- sókna. Höfuadur er sagnfræðingur og lagði stund á skjalfræðinám við Stokkhóhasbáskóla al. vetur.
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.