Morgunblaðið - 04.05.1989, Blaðsíða 10

Morgunblaðið - 04.05.1989, Blaðsíða 10
iö MÓRÓÚNBLÁbÍÐ'FIMMTÚDAGUR Í. MAÍ '1989 Helgitákn og guðspeki Myndlist Bragi Ásgeirsson Sýning verka sænska listmálar- ans og og guðspekingsins Hilmu af Klint í sölum Listasafns ís- lands á efri hæð kalla óneitanlega á nokkrar hugleiðingar. Flestum mun kunnugt um, að frumform í sinni upprunalegustu mynd, blöndun þeirra innbyrðis, svo og ýmis frávik, hafa í sér táknræna merkingu. Þessi merk- ing getur verið trúarlegs eðlis, en einnig skírskotað til hins efnislega og þannig táknar ferhyrningurinn hinar fjórar höfuðskepnur og jafn- framt hinar fjórar höfuðáttir. Sé svo settur kross inn í rými fer- hyrningsins, leiðir það hugann að forgengileik allra hluta, að leg- steini með krossi á eða jafnvel glugga á fangelsi. Þannig má vísa til skilgreiningarinnar, „að jarðlíf- ið væri ekkert annað en dapurleg dýflissa, værum við okkur ekki vitandi um mátt andans". Ferhyrningur í líki steins með krossi undir sér getur verið tákn þyngdar jarðarinnar; trúarinnar, að það sé ekkert til æðra hinum fjórum höfuðskepnum. Hér er einnig kominn sá skilningur, að heimurinn sé líkastur helvíti, von- laust hyldýpi tortímingarinnar. Kross ofan á ferningi í líki steins (ferningi heimsins) er aftur á móti ímynd vonarinnar; hann er orðinn að tré lífsins, sem vex upp úr gröfinni, möguleikanum á endurlausninni og upprisunni. Hér er beinlínis komið tákn „visku- steinsins", sem sagður er vera hin eilífa æska og getur miðað ódauð- leika. Við erum hér að fjalla um frum- tákn, og þannig segir okkur Ling- ham eða hin indversku trúar- brögð, að þríhyrningurinn með miðoddi, sem veit upp sé tákn getnaðarmáttar mannsins, og þar með skapandi Krafta guðs. Snúi þríhymingurinn öfugt þannig að oddurinn veit niður, er komið hið kvenlega heimstákn, hið fæðandi skaut. í evrópskri gullgerðarlist er hinn upprétti þríhyrningur tákn loganna, sem leita upp á við, hins karlmannlega elds eða elds karl- mennskunnar. Snúi oddurinn nið- ur, er það tákn hækkunarinnar, heilagra skýja himinsins og fjall- anna, þaðan sem vatnið rennur til jarðarinnar. Ef maður lætur svo báða þríhyrningana falla inn í hvorn annan, þá er fyrir Indverja komið samband hinna skapandi og fæð- andi krafta, tákn ástar hins guð- lega til heimsins og heimsins til hins guðlega. Sem sagt samein- ing, sem allt verður úr um alla eilífð. í Evrópu þekktu menn þessi tákn frá austrinu m.a. sem Daví- ðsstjörnuna, og alþýðutöfra, og svo sem sagnir herma frá Gyðing- um og sígaunum, er það svo til allsstaðar notað sem vörn gegn illum öflum. Þannig má endalaust halda áfram að skírskota til trúarlegs og jaðnesks tákngildis frumforma og hér má minna á tákngildi ýmissa dýrategunda t.d slöngunn- ar, en hún kemur ansi víða við í þjóðtrúnni og hefur mikið verið notuð sem tákn í myndlistinni og þá ekki síst á síðustu tímum. A sama hátt hafa litirnir hver fyrir sig táknrænt gildi og einnig í samruna sínum. Gult er tákn karl- mannsins en blár táknar konuna. Þegar þessir tveir litir blandast saman er komið grænt og sá litur táknar ósjálfrátt og rökrétt samr- una karls og konu, — og hann er tákn fyrir sjálfa náttúruna en þó ekki í líkamlegum skilningi. Bleikir og rauðir litir eru svo tákn ástríðanna og ástarguðsins. Frumform í hinni aðskiljanleg- ustu merkingu, eru fjarri því að vera nein nýjung í sjálfu sér, en að nota þau á merkingarlausan og óhlutlægan hátt svo sem gert var í núlistum í byrjun aldarinnar var hins vegar nýjung. Þau voru þá öðru fremur notuð, sem form í sjálfu sér til að byggja upp myndheildir í rými myndflatarins, — rökréttar og hnitmiðaðar. Og liturinn var þá einungis litur í sjálfu sér og að mestu sviptur sínu táknræna gildi. Frumformin og innbyrðis leikur þeirra, svo og teikningar út frá þeim hafa þann- ig verið notuð um árþúsundaskeið í hvers konar helgiathöfnum um alla jarðkringluna svo og sem al- menn helgitákn, — liturinn einnig. — Það kemur mér þannig nokk- uð spánskt fyrir sjónir, að list- sögufræðingar nútímans skuli falla í stafi yfir því, að guð- og dulspekingurinn Hilma af Klint skuli nota almenn helgitákn í myndum sínum, og tengja athafn- ir hennar því, sem verið var að gera á sama tíma, en á allt öðrum forsendum og af allt öðrum hvöt- um. Og þetta gæti naumast skeð, ef þeir væru ekki uppfullir af því nú á dögum að tengja alla skap- aða hluti í myndlist hugmynda- fræði og margvíslegustu tegund- um af goðafræði. Sem í sjálfu sér er svo sem í besta lagi í ýmsum tilvikum, en kemur manni mjög á óvart í öðrum, og er þá líkast sem viðkomandi hafi tengt verkið goðafræði, sem skapandinn gerir sér enga eða litla grein fyrir. Gangi listamenn markvisst og meðvitað út frá goðafræði í list sinni, er það í himnalagi en sé henni einungis blandað í listsköp- unina í þeim tilgangi að réttlæta hana, er erfitt að skilja tilganginn. Mér finnst þannig erfitt að skilja tilganginn með því, að tengja myndir Hilmu af Klint myndsköpun brautryðjenda óhlut- læga málverksins í Evrópu, fyrir það eitt, að hún notaði sömu frum- form og stundum á svipaðan hátt, þótt myndir hennar teljist merki- legar út af fyrir sig. Fyrir henni var þetta vísast á engan hátt markviss leit að nýjum sannindum í forminu sjálfu, heldur þræddi hún vísast stafróf helgitákna af mikilli samviskusemi. Það er svo allt annað mál, að á sundum koma fram mjög hnit- miðaðar og formrænar lausnir Hilma af Klint listmálari og guðspekingur. ásamt nákvæmri myndbyggingu og samræmdum litahrynjandi svo sem í sumum hinna stóru mál- verka á sýningunni í listasafninu. En þá bætir hún og einatt ein- hverjum trúarlegum táknum við í myndbygginguna, sem enginn mikill núlistamaður hefði látið sér detta í hug á sama tíma og iðu- Iega raska heildinni. Það mun þó rétt ályktað, sem fram kemur, að dulræn áhrif eiga sinn þátt í tiíorðningu óhlutlægrar listar, en menn voru einmitt mjög uppteknir af slíkum hlutum fyrir og eftir aldamótin og þá ekki síst vegna tilkomu röngten-geislanna og menn hófu að gegnumlýsa lífræna hluti þetta var meira að segja eitt af skemmtiatriðunum á mörkuðum og tívolíum tímanna og hafði gríðarlegt aðdráttarafl á fólk. Edvard Munch fékk hér m.a. trúlega hugmyndina að hinum dularfullu árum svo og æðunum í myndum sínum t.d. við þrykk- ingu trérista sinna, er hann sá tré gegnumlýst. Hinir mjúku rönt- gengeislar gengu í gegnum tréð, skildu eftir för af samsetningu þess, árhringjum og kvistum. Menn voru og uppteknir af áru mannsins og dýrslegu iíkamlegu segulmagni. Og seinna fylgdi stóraukinn áhugi á spíritisma og guðspeki,^ og sá áhugi barst og einnig til íslands svo sem kunnugt er. Það voru og einmitt tímar Hilmu af Klint og má af því ráða, hve samkvæm hún var samtíma sínum í myndveröld sinni, og það er þetta, sem telst henni öðru fremur til tekna sem listamanni, og hér er hún einstök. En hins vegar veit ég ekki full- komlega, hvort jafn táknræn og meðvituð list geti talist óhlutlæg, þótt flöt frumformin séu óspart notuð, því að þau eru hluti af beinni skírskotun til umheimsins og guðspekinnar — eins konar táknmál líkt og bókstafir og orð í ritmáli. En skírskoti maður ein- ungis til formanna, en ekki tákn- ræns innihalds þeirra, þá er hér auðvitað komin hrein óhlutlæg list, en þá er saga óhlutlægu list- arinnar líkast árþúsundum eldri en í annálum stendur og engan veginn afkvæmi tuttugustu aldar- innar. Strangt til tekið er það hárrétt, því að formin eru þau sömu, en forsendurnar aðrar. Málverk Hilmu af Klint eru öðru fremur, eins og þau bera með sér, spíritískur boðskapur að handan og miðlun guðspekilegra sanninda í formum og litum. Hins vegar síður árangur beinna rann- sókna um eðli forma og lita. Sýningin á verkum Hilmu af Klint vekur menn þannig til um- hugsunar og er vissulega drjúgt innlegg í myndræna rökræðu dagsins, og það telst ótvírætt styrkur hennar. Að gljábrenna Myndlist Bragi Asgeirsson Sú tækni í myndlist, sem nefn- ist „emalering" á erlendum mál- um og útleggst smelti á íslenzku, felst í gh'ábrennslu litar og yfir- borðs. Er hér um að ræða æva- forna tækni, sem er í því fólgin, að lituð, fljótandi glerefni eru unnin og brennd á málm, leir eða glergrunn. Elstu varðveittu smel- tiverkin eru frá öðru árþúsundínu fyrir Krists burð. Til eru margar tegundir smeltis og fer allt eftir tækni og undir- grunni. Smelti hefur verið notað til hinna smærri sem stærri skreytinga í kirkjum og klaustrum um aldaraðir og í hinum margví- slegasta öðrum tilgangi á síðari tímum. Hér er um mjög algenga aðferð að ræða nú á tímum og er m.a. kennd í sumum skólum hér. Höf- uðkostir hennar eru þeir, hve ein- föld tæknin er og hve ferskir og skýrir litirnir verða við brennsl- una. Ýmsar tegundir smeltisverka hafa sést á sýningum hér, en ég held, að ekki hafi áður verið hald- in sérsýning á málverkum, sem unnin eru í þessari tækni sérstak- lega fyrr en nú, er Einar Hákon- arson ríður í vaðið með sýningu í miðjum austari sal Kjarvals- staða. Einar Hákonason þarf ekki að kynna, því að hann hefur haldið fjölmargar stórar og smáar sýn- ingar um dagana og staðið fram- arlega í félagsmálum myndlistar- manna. Það er ferskur blær yfir þess- ari sýningu Einars og er auðséð, að kynnin við hina fornu en frísklegu tækni hafa losað um sköpunarkraftinn og aukið honum ásmegin í listrænum athöfnum. Það er eiginlega langt síðan Einar hefur mætt jafn ferskur til Einar Hákonarson leiks og á þessari sýningu, og ein- mitt þetta dæmi ætti að sanna, hve nauðsynlegt er fyrir myndlist- armenn að hjakka ekki stöðugt í sama farinu í sinni sérgrein held- ur leita fanga í öðrum tækni- brögðum, eftir því sem verkast vill. Sérhæfingin er því miður far- in að tröllríða listheiminum ekki síður en í almennum störfum á vinnumarkaði og er í raun and- stæð skapandi athöfnum. Það er einmitt lífsnauðsynlegt fyrir hinn skapandi listamann að hvíla sig reglulega í sinni sérgrein með því að leita fanga í einhverjum hliðar- greinum. Beri maður útkomuna í þessari tækni við málverk Einars frá und- anförnum árum, er það s'áandi, hversu miklu mýkri og tærari lita- meðferð hans er. Það sérstaka tilfmningaflæði, sem hefur ein- kennt myndir Einars lengi vel, kemst hér öllu betur til skila. Má af því ráða, að þessi vinnubrögð henti Einari mjög vel, og að hon- um sé óhætt að leggja sig allan fram í þessari tækni enn um stund. Byrjunin lofar góðu, því að þetta er árangurinn af nám- skeiði og verkstæðisvinnu um mánaðarskeið undir leiðsögn Knut-Yngve Dahlbach úti í Gauta- borg. Upphafið lofar þannig góðu og því er lag... Leif Ove Andsnes Tónlist Jón Asgeirsson Norski drengurinn Leiv Ove Andsnes lék á norrænni tónlistar- hátíð sem haldin var hér í Reykjavík sl. haust og vakti leikur hans þá mikla athygli. Margir telja hann einn efnilegasta píanis- tann á Norðurlöndum og svo vitn- að sé í Runar Mangs.er ritar í sænska blaðið Dagens Nyheter, þá segist hann „efa það að hafa á langri starfsævi heyrt slíkan píanóleik" og heldur áfram: „Ég yrði hissa ef hr. Andsnes tækist ekki mjög fljótlega að vinna sér það nafn, að verða talinn meðal áhugaverðustu píanista heims. Leiv Ove Andsnes lék sl. þriðju- dagskvöld fyrir styrktarfélaga Tónlistarfélagsins í íslensku ópe- runni en á efnisskránni voru verk eftir Chopin, Grieg og Schubert. B-moll sónatan eftir Chopin var feikna vel leikin, tæknilega og músikalskt með mikilli áherslu á andstæður í styrk og hraðabreyt- ingum sem Andsnes hafði full- komlega á valdi sínu. Sorgarmars- Leif Ove Andsnes inn var sérlega stílhreinn og án þeirrar yfirtúlkunar, sem þessi kafli hefur verið mótaður af. Skersóið var glæsilegt og sömu- leiðis, var hinn sérkennilegi lo- kakafli verksins, sem er „eins í báðum höndum", ótrúlega vel leikinn. í lýrisku verkunum, 8. hefti, op.65, eftir Grieg, lék Andsnes ekki aðeins tæknilega vel, heldur á þann hátt sem þeir einir geta sem gert hafa tæknina að þjón- ustu listarinnar. Þetta kemur oft hvað best fram þegar ekki er þörf á mikilli tækni, en við því á tækni- þrællinn ekkert svar, ekkí frekar en Leirulækjar-Fúsi, þegar álfur- inn bauð honum flotið. Hjá Ands- nes eru smáatriðin og einföld hljómbrigði jafn þýðingarmikil og þær tóntiltektir sem reyna á tæknigetuna og þannig tekst hon- um að skerpa andstæðurnar á skemmtilegan hátt en ef til vill á kostnað alvöru og djúphygli. Auðvitað á Andsnes eftir að þroskast og tóntúlkun hans að dýpka með árunum en svona stílhrein en samt persónuleg túlk- un eins og heyra mátti hjá þessum unga snillingi og ekki þá síst í þremur Moments Musicaux og a-moll sónötunni (Op. posth. 143), eftir Schubert, gefur fyrirheit um að hér sé á ferðinni efni í heim- spíanista. Sem aukalag lék Ands- nes Chaconne eftir Carl Nielsen, skemmtilegt verk, sem snillingur- inn ungi lék frábærlega vel.
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56
Blaðsíða 57
Blaðsíða 58
Blaðsíða 59
Blaðsíða 60
Blaðsíða 61
Blaðsíða 62
Blaðsíða 63
Blaðsíða 64

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.