Morgunblaðið - 26.07.1991, Blaðsíða 21

Morgunblaðið - 26.07.1991, Blaðsíða 21
MORGUNBLAÐIÐ FOSTUDAGUR 26. JULI 1991 21 Staníslav Sjatalín, einn helzti hagfræðingur Sovétríkj- anna, í viðtali við Morgunblaðið: Gorbatsjov verður að hætta sem aðalritari kommúnistaflokksins Telur enn unnt að koma fram umbótum á 500 dögum Moskvu. Frá Ólafi Þ. Stephensen, blaðamanni Morgunblaðsins. STANÍSLAV S. Sjatalín, einn helzti hagfræðingur Sovétríkjanna, meðlimur Æðsta ráðsins og einarður stuðningsmaður umbótastefnu Mikhaíls Gorbatsjovs, segist telja að Gorbatsjov eigi að segja af sér embætti aðalritara kommúnistaflokksins á miðstjórnarfundi flokks- ins í dag, til þess að greina forsetaembættið frá flokknum. Sjatalín, sem varð þekktur fyrir samningu efnahagsáætlunarinnar sem við hann er kennd um markaðsvæðingu Sovétríkjanna á 500 dögum segist í viðtali við Morgunblaðið enn vera þeirrar skoðunar að umbót- um verði að koma á með hraði. Þolinmæði almennings sé á þrotum. Staníslav Sjatalín er lágvaxinn maður og hokinn, en frá honum stafar krafti og snerpu, þótt hann virtist þreyttur þegar hann tók á móti mér í skrifstofu sinni í Þjóð- hagsstofnuninni í Moskvu í gær. Hann sat og drakk heitt toddý á meðan við ræddum saman og tíndi upp í sig úr konfektskál á borðinu. Hann hugsaði oft lengi áður en hann svaraði, tók höndum um höf- uðið eða sló á skallann á sér. - Menn greinir á um hvort efnahagskreppan í Sovétríkjunum sé afleiðing kommúnisma eða öðr- um þáttum sé um að kenna. Hver er yðar skoðun? „Það er erfitt að svara þessari spurningu, vegna þess að menn greinir líka á um hvort yfirleitt hafi verið byggt upp kommúnískt kerfi í þessu landi og hvort við höfum búið við sósíalisma. Það, sem þó er víst, er þetta: efnahags- ástandið núna er afleiðing hinnar svokölluðu sósíalísku tilraunar, sem hófst í október árið 1917. Menn verða hins vegar að gera sér grein fyrir því að fólki getur vegn- að misvel með sömu hugmynda- fræði. Pólitískar hugmyndir skipta miklu í hagfræði, en margar lausn- ir byggja á dugnaði og útsjónar- semi fremur en hugmyndafræði. Ef við lítum framhjá kommúnis- manum, þá er vanhæfni sovézkra fyrirtækja mikið vandamál og rangt hugarfar gagnvart viðskipt- um er ein rótin að vanda okkar. Jafnvel núna, þegar lýðræði er að komast á legg í landi okkar og fólk má segja það sem það- vill, gerum við mikið af heimskulegum mistökum." - Lífskjör fólks hér í Moskvu virðast afar slæm og eru sögð hafa versnað mikið á síðustu árum. Hversu miklar fórnir er sovézk al- þýða tilbúin að færa áður en mark- aðskerfi kemst á og lífskjör fara að batna á ný? „Hversu Jengi heldur fólk þessa eymd út? Ég skal segja yður að sovézk stjórnvöld eru heppin að þjóðin hefur mikið viðnámsþol og gerir sem betur fer ákaflega litlar kröfur, þegar við lítum á efnahags- ástandið í dag. En þolinmæði fólks- ins er á þrotum. Traust þess á stjórnvöldum er að þverra. Fram- farirnar á síðustu mánuðum, t.d. viðræðurnar um nýjan sambands- sáttmála, sem á að bæta sam- skipti lýðveldanna, og hjálpar- beiðni Gorbatsjovs til Vesturlanda á fundi iðnríkjanna í Lundúnum fá mig samt til þess að trúa því að forsetinn sé á réttri leið og að við getum vænzt frekari árang- urs." - Margir hafa gagnrýnt Gorb- atsjov fyrir þær tillögur, sem hann kom með á leiðtogafundinn í Lund- únum. Margar áætlanir um mark- aðsvæðingu efnahags Sovétríkj- anna hafa verið gerðar, en engin ein orðið ofan á. Þín eigin 500 daga-áætlun,.. „og áætlun Ryz- hkovs, fyrrverandi forsætisráð- herra, sem ég andmælti harðlega," grípur Sjatalín fram í. .. neyðará- ætlun Pavlovs forsætisráðherra, sem gerir ráð fyrir umbótum með miklum ríkisafskiptum, og loks áætlun Javlínskíjs og Harvard- hagfræðinganna. Gorbatsjov hefur verið ásakaður um að reyna að búa til málamiðlun, sem sé hvorki fugl né fiskur og komi að engum not- um. Hver er skoðun yðar á tillögum Gorbatsjovs? „Samkvæmt mínum skilningi er Javlínskíj-áætlunin í rauninni eng- in áætlun, vegna þess að þar er dvalið ákaflega stuttlega við sjálft gangverk hagkerfisins. Hún er for- kynning á vestrænum kenningum um hvernig á að komast upp úr kreppunni. Það er rétt að Gor- batsjov er að blanda saman áætl- unum Javlínskíjs og Pavlovs. í fyrra var reynt að hræra saman 500 daga-áætluninni og áætlun Ryzhkovs, sem endaði með hör- mungum. Ef ég á að vera alveg hreinskilinn, verð ég að viðurkenna að ég veit ekki hvaða efnahag- spakki var í farteski Gorbatsjovs á Lundúna-fundinum. Hafi það verið Pavlov-áætlunin, er það óréttlætanlegt. Hún er í ákaflega litlum metum hjá mér. Ég held hins vegar að Gorbatsjov hafi kynnt miklu róttækari áætlun. Ég veit ekki nákvæmlega fyrir hvað hann hefur verið gagnrýndur á Vesturlöndum, en ég tel sennileg- ast að málflutningi forsetans hafi verið fundið til foráttu að hann tiltók engar áþreifanlegar aðgerðir til að breyta gangverki efnahags- lífsins og rétta það úr kútnum." - Forsetinn var líka gagnrýnd- ur fyrir að reyna að búa til áætlun um markaðsvæðingu án lýðræð- isumbóta til að friða harðlínu- menn.. „Það er alveg rétt. Svo við snú- urti aftur að 500 daga-áætluninni — ekki af því að ég er höfundur hennar, ég stýrði aðeins vinnu hópsins, sem samdi hana — þá var hún tilraun til að búa til almennan grundvöll til að sætta sjónarmið allra lýðvelda og pólitískra sjónar- miða í landinu. Eg tel ennþá að það hafi verið skref, sem við áttum að stíga, en var aldrei stigið. Nú hafa því miður skilið leiðir á ný milli efnahagsumbóta og lýðræðis- þróunar. Það er því kominn tími til að gera pólitískar breytingar. Ég er einn af formönnum undir- búningsnefndar um stofnun nýs lýðræðisflokks sem á að sameina öll lýðræðisöfl í landinu. Stofnun slíks flokks er nauðsynleg til þess að efnahags- og lýðræðisþróun geti haldizt í hendur og helzt stutt hvor aðra." - Hvert teljið þér að eigi að vera hlutverk Vesturlanda í efna- hagsumbótum í Sovétríkjunum? Hver er t.d. yðar skoðun á niður- stöðu leiðtogafundarins í Lundún- um? Hefðu leiðtogar Vesturlanda átt að láta meiri fjárstuðning af hendi rakna en þeir gerðu, í stað þess að bjóða Gorbatsjov aðallega ráðgjöf í efnahagsmálum? „Eg legg á það mikla áherzlu að djúpstæðar breytingar á efna- hagslífi Sovétríkjanna geta ekki orðið án aðstoðar Vesturlanda, þótt við verðum sjálfir að vinna mest af verkinu. Ég held að ekki þjóni tilgangi að tala um stór lán eða miklar beinar fjárfestingar vestrænna fyrirtækja sem stendur. Slíkt gæti auðvitað lagfært greiðsluhallann og bætt ástandið lítillega. En án þess að hafa markað- skerfi, sem virkar, getum við ekki búist við að hjálp af því tagi komi að gagni. Ef fjárhagsaðstoð er lát- in í té þeim, sem ekki kann að nota hana, er það slæmt, bæði fyrir veitanda og þiggjanda. í þessu tilviki lifir annar í heimi blekkinga, hinn í heimi vonbrigða." - Leóníd Abalkín, fyrrverandi forsætisráðherra, varaði menn í gær við að búast við kraftaverkum í sovézku efnahagslífi. Hann sagði að það myndi taka a.m.k. fimm ár að koma á nauðsynlegum um- bótum. Eruð þér enn bjartsýnir á að hægt sé að innleiða markað- skerfi á 500 dögum? „500 dagar eru nákvæmlega tíminn, sem við getum einbeitt okkur að kerfisbreytingum án þess að fara að velta fyrir okkur hvort Alls konar skortur er landlægur í Sovétríkjunum og þessi biðröð er eftir tóbaki. I viðtalinu segir Sjatalín, að án stuðnings frá almenn- ingi verði engum efnahagsumbótum komið á. við munum halda út öllu lengur.' Ég er ekki svo heimskur að halda að á 500 dögum getum við byggt upp fullkomið markaðskerfi. Þessi tími er ætlaður til þess að sameina kraftana og byrja að þoka málun- um í rétta átt. Abalkín er vinur minn en ef við eigum að bíða í fimm ár eftir breytingunum, þá verða engar breytingar. Almenningur mun ekki þola þær aðstæður, sem hann býr við nú, í svo langan tíma. Tvö ár ættu að nægja okkur til að brauð- fæða landið." - Getið þér sagt mér í stuttu máli hver þér teljið mikilvægustu verkefni Gorbatsjovs í efnahags- málum á næstu mánuðum? „í fyrsta lagi þarf skjóta, en vel úthugsaða einkavæðingu. Það þarf að skapa öllum eignarformum skil- yrði. í öðru lagi þarf að útrýma gífur- legum fjárlagahalla. Það gerist aðeins með því að skera stórlega niður fjárveitingar til hersins, KGB og ríkiskerfisins. í þriðja lagi þarf að koma á einkaeign á landi og öðrum hlutum. í fjórða lagi verður þegar í stað að skapa vestrænum fjárfestingum lagalegan grunn í Sovétríkjunum. Það á að leyfa vestrænum fyrir- tækjum að kaupa hér eignir, jafn- vel landareignir af ákveðinni stærð. í fimmta lagi þarf Gorbatsjov að segja af sér sem aðalritari kommúnistaflokksins á miðstjórn- arfundi flokksins í dag eða á morg- un. Það þarf að greina á milli for- setaembættisins og flokksins. Það verður að gera greinarmun á Gor- batsjov og ríkisstjórninni. Ég er afar gagnrýninn á stjórnina. En forsetinn þarf stuðning. Hann á að sýna þjóðinni að hann þarf stuðning hennar. Engar umbætur komast á án þátttöku almennings." - Hvaða áhrif getur niðurstaða miðstjórnarfund- arins haft á efnahagsumbæturnar? Geta harðlínumenn komið í veg fyrir þær? „Það er ekki hægt að stöðva eimreíðina, en e.t.v. geta þeir hægt á henni. Þess vegna ættu umbóta- sinnar í flokknum að sameinast í einni hreyfingu eins fljótt og hægt er til þess að afturhaldsmönnum takist ekki að halda aftur af efna- hagsumbótunum."

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.