Morgunblaðið - 26.07.1991, Blaðsíða 31

Morgunblaðið - 26.07.1991, Blaðsíða 31
 HVTJ^flOK Oí; MORGUNBLAÐIÐ FOSTUDAGUR 26. JULI 1991 31 Minning: Próf. Jón Steffensen X Fæddur 15. febrúar 1905 Dáinn 21. júlí 1991 Tveir aldnir heiðursmenn og jafn- aldrar, sem báðir tengjast mjög Háskólabókasáfni, hafa nú fallið frá með um tveggja mánaða millibili. Dr. Bjðrn Sigfússon fyrrum há- skólabókavörður lést 10. maí sl., en nú 21. júlí andaðist á Vífilsstöð- um dr. Jón Steffensen prófessor. Prófessor Jón fæddist í Reykja- vík 15. febrúar 1905. Að loknu prófi í læknisfræði frá Háskóla ís- lands 1930 gegndi hann almennum lækningum um skeið, en stundaði síðan um árabil framhaldsnám á nokkrum stöðum erlendis, eða þar til hann tók við prófessorsembætti við læknadeild HÍ árið 1937. Því embætti gegndi hann óslitið til 1970, er hann sagði starfinu lausu, þótt hann héldi raunar áfram kennslu allar götur til 1973. Starfs- tími Jóns við HÍ var því 37 ár. Jón Steffensen kvæntist 19. mars 1930 Kristínu Björnsdóttur frá Mýrarhúsum á Seltjarnarnesi. Kristín var fædd 6. júlí 1905 og lést fyrir aldur fram 11. ágúst 1972. Þeim varð ekki barna auðið. Prófessor Jón var með afbrigðum fjölmenntaður maður. Hann tók snemma að sinna viðfangsefnum á sviði mannfræði, fornleifafræði og sagnfræði — einkum þó sögu lækn- isfræðinnar. Liggur eftir hann fjöldi ritverka á þessum sviðum. Allmörg- um greina hans var safnað saman í bók, Menning og meinsemdir, sem Sögufélag gaf út á sjötugsafmæli hans 1975. Prófessor Jón starfaði mikið í þágu Fornleifafélagsins og Þjóð- minjasafnsins, m.a. að rannsóknum á fornum mannabeinum. Sérstakt áhugamál hans hefur verið söfnun á hvers kyns tækjum, sem notuð voru við lækningar á fyrri tíð. Hann hefur fram á síðustu mánuði unnið að skráningu þeirra og greiningu í húsum Nesstofu við Seltjörn. Eins og kunnugt er hefur staðið yfir við- gerð á Nesstofu undanfarin ár. Þá framkvæmd hefur Jón stutt með ráðum og dáð, svo og með drjúgum fjárframlögum, þegar mest á reið, nú síðast með því að arfleiða Nes- stofu að hluta af eignum sínum. Þessum áhugamálum Jóns teng- ist forganga hans um stofnun Fé- lags áhugamanna um sögu læknis- fræðinnar fyrir rúmum aldarfjórð- ungi. Hann hefur á þeim vettvangi m.a. dregið saman sjúkraskrár og önnur rituð gögn úr fórum lækna frá fyrri tíð. Ótalið er þó það söfnunarstarf Jóns, sem undirrituðum er ríkast í huga. Hann kom sér upp á langri ævi albesta bókasafni um sögu lækninga — og heilbrigðismála yfir- leitt — sem til er hér á landi. Þar er ekki einungis að fmna öll helstu rit íslensk um efnið, heldur einnig fjölda erlendra öndvegisrita um lækningasögu. í safninu eru enn fremur rit um - náttúrufræði, ferðabækur um ísland, íslensk tímarit, þ. á m. mörg hin verðmæt- ustu frá fyrri tíð, svo og íslensk fornrit og heimildarrit um sögu ís- lands. Þau Jón og Kristín munu fyrir lát hennar hafa bundið það fast- mælum, að hið verðmæta og vel hirta bókasafn þeirra — sem hún hafði m.a. sjálf tekið þátt í að binda inn — rynni til Háskólans. Gekk Jón frá gjafabréfi vorið 1982, þar sem kveðið er á um að bókasafn hans allt, svo og húseignin Aragata 3, verði eign Háskólabókasafns eftir hans dag. Safninu, sem bera mun nafn Jóns, er ætlað að mynda sér- deild í Þjóðarbókhlöðu og bíður nú þess, eins og svo margt annað, að byggingu bókhlöðunnar Ijúki. And- virði húseignarinnar við Aragötu á að ganga til viðhalds og eflingar sérsafninu og til styrktar útgáfu íslenskra handrita, sem bundin eru sögu heilbrigðismála. Prófessor Jón hefur aukið við bókasafn sitt með kaupum merkra L rita allt til þessa dags. Er áætlað, að í safni hans séu nú a.m.k. sex þúsund bindi. Jón Steffensen var hár maður vexti, grannvaxinn og bar aldurinn vel, enda átti hann við mjög þokka- lega heilsu að búa allt fram á þetta ár. Jón var sérstæður persónuleiki, talaði hægt og dró nokkuð seiminn. Hann naut þess vel að vera ekki ætíð á sama máli og þeir sem hann ræddi við. Brá þá oft fyrir glettni undir nokkuð þungu yfirbragði. Fyrir um tveimur árum gekkst kynningarnefnd Háskólans fyrir því að tekið var upp á myndband viðtal við Jón, þar sem hann lýsir hinum fjölþættu störfum sínum og áhuga- málum. Viðtalið, sem er prýðileg heimild um þennan sérstæða mann, var sýnt í sjónvarpinu á sl. ári. Jón átti að vonum tíðar ferðir í Háskólabókasafn og var þar ætíð aufúsugestur. Hann lét sig heldur aldrei vanta, ef efnt var til einhvers konar mannfunda á vegum safns- ins. Við sem störfum á safninu munum sakna þess að hitta þar ekki lengur fyrir þennan aldna höfð- ingja. Prófessor Jóni var veitt margvís- leg viðurkenning um dagana. Hann var m.a. gerður að heiðursfélaga ýmissa fræðafélaga. Árið 1971 sæmdi læknadeild Háskóla íslands hann heiðursdoktorsnafnbót fyrir embættisstörf og vísindarannsókn- ir, og nú á þessu ári gekkst deildin fyrir því að stofnuð yrði staða sér- fræðings við Háskólann til rann- sókna á fornum íslenskum beinum, svo og sérstök rannsóknastofa á því sviði, sem bera skal nafn Jóns Steffensen. Eðli málsins samkvæmt var langt til, að auk læknadeildar ættu fulltrúar frá heimspekideild, félagsvísindadeild og þjóðminjaráði sæti í stjórn rannsóknastofunnar. Prófessor Jón Steffensen var hógvær maður, sem hélt sér lítt í sviðsljósi og miklaðist ekki af verk- um sínum, en hann skipar með sæmd flokk þeirra íslendinga, sem gerst hafa stórtækir frömuðir og styrktarmenn vísinda og mennta. Hann hefur með þeim hætti, svo og með heillaríkum embættisstörf- um, lagt drjúgan skerf til íslensks samfélags. Einar Sigurðsson Við andlát prófessors Jóns Steff- ensen kveð ég með söknuði læriföð- ur og vin. Síðastliðin nær 30 ár hefí ég orðið þeirrar ánægju aðnjót- andi að fá að vinna með honum að sameiginlegu áhugamáli okkar um sögu læknisfræðinnar og varðveislu gamalla minja og menningarverð- mæta henni tengd, en hann var formaður Félags áhugamanna um sögu læknisfræðinnar frá stofnun þess árið 1964. Á sameiginlegum ferðum okkar til Norðurlanda á fundi Norrænu samtakanna um sögu læknisfræð- innar varð ég þess iðulega var, hversu mikillar virðingar prófessor Jón naut meðal norrænna fræði- manna um þessi efni. Sú virðing var sýnd í verki er danski lyfjafram- leiðandinn Povl M. Assens gaf fjár- upphæð til að kosta för norrænna fræðimanna til íslands til fyrir- lestrahalds um sögu læknisfræðinn- ar. Voru fyrirlestrarnir tengdir nafni sameiginlegs vinar þeirra Jóns, sem er Egill Snorrason, yfír- læknir í Kaupmannahöfn. Hafa fyr- irlestrar komið árlega, sl. 10 ár frá honum Norðurlöndunum. Ekki er unnt í fáeinum kveðju- orðum að gera tæmandi grein fyrir fræðistörfum prófessors Jóns. Ég vil þó minna á ritgerðasafn hans, sem kom út á vegum Sögufélagsins og bar heitið Menning og mein- semdir. Eru þar birtar rúmar tutt- ugu ritgerðir varðandi mannfræði, menningarsögu og sögu læknis- fræðinnar. Bera ritgerðirnar vott elju hans, samviskusemi og gagn- rýnni hugsun og eru sérstætt fram- lag til rannsókna á sögu íslensku þjóðarinnar. Þá má nefna aðild hans að ritinu Skálholt — fornleifarann- sóknir 1954-1958, þar sem prófess- or Jón á viðamikinn kafla um rann- sóknir á beinum þeim, er fundust við uppgröftinn í Skálholti. Síðasta framlag hans á þessu sviði var hinn ítarlegi kafli, sem spannar yfir 85 síður í safnritinu íslensk þjóðmenn- ing og ber heitið Alþýðulækningar. Háskóli íslands sæmdi prófessor Jón nafnbótunum dr. med. og dr. phil. honoris causa. Þá var hann heiðursfélagi í Dansk medicinsk — historisk selskab. Hann var félagi í Vísindafélagi íslendinga og hlaut heiðursverðlaun úr verðlaunasjóði Asu Guðmundsdóttur Wright. Mikill hæfileikamaður, vísinda- maður og brautriðjandi er horfinn af sjónarsviðinu en verk hans varð- veitast á spjöldum sögunnar. Við Margrét minnumst prófess- ors Jóns með virðingu og þökkum ánægjulegar samverustundir á höfðinglega menningarheimilinu á Aragötu 3. Aðstandendum sendum við innilegar samúðarkveðjur. Ólafur Bjarnason Aðfaranótt sunnudagsins 21. júlí lézt próf. Jón Steffensen í hárri elli, á 87. aldursári. Með honum er genginn hinn síðasti þeirrar kyn- slóðar íslenzkra fornfræðinga, sem lagði grundvöll að vísindalegri forn- leifafræði hér á landi og mikill vel- gerðamaður Þjóðminjasafns ís- lands. Vil ég nú að leiðarlokum minnast í fáum orðum þessa ágæta öðlings og starfa þeirra, sem hann vann Þjóðminjasafninu og þjóð- minjavörzlunni. Próf. Jón var fæddur í Reykjavík 15. febrúar 1905 og voru foreldrar hans Valdemar Steffensen læknir og kona hans Jenny, fædd Larsen. Hann lauk embættisprófi í læknis- fræði frá Háskóla Islands 1930, stundaði síðan framhaldsnám er- lendis og starfaði síðan um hríð sem héraðslæknir í Miðfjarðarhéraði, starfaði síðan í Kaupmannahöfn í tvö ár og var því næst læknir á Akureyri, dvaldist síðan við rann- sóknir í Miinchen og Kaupmanna- höfn og var við lífeðlisfræði- og líf- færafræðistofnanir í Lundúnum og Edinborg. Jón var prófessor í líffærafræði og lífeðlisfræði við læknadeild Há- skóla íslands frá 1937 til 1957 en síðan eingöngu á líffærafræði til 1979 er hann Iét af föstu starfi fyrir aldurs sakir, en kenndi þó við Háskólann enn um tveggja ára bil. Jón mun hafa haft mestan hug á að nema náttúrufræði þótt lækn- isfræðin yrði ofaná, en alla tíð hafði hann mikinn áhuga á náttúrufræði, sem kom ekki sízt fram í söfnun hans á bókum og ritum um þau efni. Snemma beindist áhugi Jóns einnig að menningarsögulegum efnum og þá einkum að rannsókn- um á upphafi Islendinga og ís- lenzkrar menningar. Mér er ekki kunnugt um, hvort Jón hóf að fást við þau efni að marki fyrr en sumar- ið 1939, þegar hinar umfangsmiklu norrænu fornleifarannsóknir voru gerðar á eyðibyggðinni í Þjórsár- dal. En þá um sumarið tók hann, að beiðni Matthíasar Þórðarsonar, þátt í rannsóknunum á Skeljastöð- um í Þjórsárdal og sá um uppgröft á hinum forna kirkjugarði þar, þar sem flestir hinna fyrstu Þjórsdæla munu hafa verið grafnir og bein þeirra höfðu varðveizt óvenjuvel. Skrifaði hann síðan grein um rann- sóknir sínar og niðurstöður þeirra í ritið Fortida gárdar, sem gefið var út um þessar rannsóknir, þar sem hann gerir grein fyrir líkamsbygg- ingu og vexti Þjórsdæla hinna fornu. Hér var Jón kominn inn á það svið, sem átti eftir að verða megináhugamál hans alla tíð síðan, rannsóknir mannabeina, sem upp komu við fornleifarannsóknir á Is- landi. Vann hann síðan skipulega að mælingum og rannsóknum allra þeirra mannabeina, sem til Þjóð- minjasafnsins höfðu borizt úr fom- kumlum eða fornum legstöðum pg bárust upp frá því. Sjálfur gerði hann einnig slíkar rannsóknir sjálf- stætt og í hvert sinn, er fornkuml var rannsakað eða mannabein bár- ust safninu á annan hátt var hann til kvaddur að rannsaka þennan efnivið, sem aðrir höfðu ekki sér þekkingu á, og eru þær ómældar stundirnar, sem hann eyddi þannig af einskærum áhuga við þessar rannsóknir, allt fram á síðustu ár. Birti hann margar og mikilsverðar greinar um þessi efni og dró þar niðurstöður um líkamsbyggingu ís- lendinga, sjúkdóma sem beinin báru vitni um; og leiddi margvísleg rök að uppruna íslendinga og einnig skrifaði hann mikið um menningu þjóðarinnar, einkum á hinum fyrstu öldum íslandssögunnar. Mesta verk Jóns á sviði beina- rannsókna var þátttaka hans í forn- leifarannsóknunum í Skálholti um miðjan 6. áratuginn, þegar hinir fornu kirkjugrunnar voru grafnir upp og í ljós komu margir legstaðir Skálholtsbiskupa og annarra frá liðnum öldum. Vann hann þarna ásamt öðrum vísindamönnum með- an rannsóknirnar stóðu yfir og ann- aðist síðan úrvinnslu þessa mikla efniviðar og birti um þær mikla grein í riti því, sem gefið var út síðar um rannsóknirnar í Skálholti. Myndaðist þegar í upphafi mikið traust og vinátta með starfsmönn- um Þjóðminjasafnsins og Jóni og var stöðugt náið samband á milli. Aldrei tók Jón neina greiðslu fyrir þessi störf sín í þágu safnsins held- ur vann hann þau af áhuga og rann- sóknargleði vísindamannsins. Jón Steffensen var nákvæmur og gerhugull vísindamaður og velti fyrir sér fleiru en mannabeinum og gildi þeirra fyrir vísindin. Hann kannaði ýmsa þætti hins forna þjóð- félags íslendinga og skrifaði um það margar greinar, sem sumar hverjar birtust í Árbók fornleifafé- lagsins, en árin 1961-1978 var hann formaður þess félags, sem stuðlar að framgangi fornleifavörzlu og rannsóknum, einkum með útgáfu árbókar sinnar. Úrval greina Jón bæði úr Árbókinni og um heilsufar og menningu þjóðarinnar, er birtust annars staðar, komu síðan út í rit- inu Menning og meinsemdir, er Sögufélagið gaf út honum til heið- urs árið 1975. Jón mun snemma hafa fengið áhuga á sögu læknisfræði og heil- brigðismála á íslandi og hóf að rannsaka allt, er að þeim laut, af hinni mestu kostgæfni. Safnaði hann einnig markvisst bókum um þessi efni svo og náttúrufræði og sögu, og eignaðist smám saman hið feg^irsta og fullkomnasta bókasafn á þessum sviðum, þar sem eru val- in eintök, fagurlega bundin og frá- gengin á hinn fegursta og smekk- legasta hátt og þar er saman kom- ið marjrt hið mesta fágæti og eftir- sóttasta í þessum greinum. Var þetta bókasafn Jóni mikill yndisauki og mikið gladdist hann yfir hverjum nýjum feng í safnið. Setti bókasafn- ið eigi lítinn svip á hið fagra heim- ili þeirra Kristínar konu hans. Hin síðari árin var eitt aðal- áhugamál Jón Steffensens að koma upp minjasafni um læknisfræði og sögu heilbrigðismála á íslandi í tengslum við Nesstofu á Seltjarnar- nesi. Hann vann ósleitilega að því, að hið foma hús Nesstofa, þar sem fyrsti landlæknirinn og síðar einnig fyrsti lyfsalinn bjuggu og þar sem markað var upphaf kennslu í lækn- isfræði á íslandi, kæmist á opinber- ar hendur. Tók sinn tíma að fá því komið í kring og viðgerð hússins og er henni að sönnu ekki lokið, og oft var Jón óþreyjufullur yfir framgangi þess máls. Og á stund- um, er fjármuni vantaði til að hægt væri að ljúka áföngum við viðgerð- ina, reiddi hann sjálfur fram um- talsverða fjármuni í þessu skyni, „spýtti í byssuna", eins og hann kallaði það. Þá safnaði hann hvers kyns mun- um og áhöldum frá læknum og heilbrigðisstofnunum til minja- safnsins. Var hann vakinn og sofinn í því efni og dró saman á tiltölulega fáum árum hið fjölbreyttasta safn hluta og áhalda. Sumt af því var frá hinum fyrstu íslenzku læknum og upphafí kennslu við Læknaskól- ann og mörgum hinna fyrstu sjúkrahúsa í landinu. En Jón var einnig svo framsýnn að leita ekki aðeins eftir hinu elzta, heldur safn- aði hann einnig og bjargaði mörgum hinna nýrri tækja, sem voru orðin úrelt og viku fyrir öðram nýrri, en á þessu sviði sem mörgum öðram er framþróunin svo ör, að áhöld og tæki úreldast mjög fljótt og eru þá eyðingunni ofurseld. Allt þetta vissi Jón manna bezt og ekki þótti honum minnstur fengur að því að ná í heild- arsafn áhalda frá einstökum lækn- um og af lækningastofum, sem bezt sýndu tækjabúnað og aðbúnað til lækninga á hverjum tíma. Hann vann allt fram á síðustu mánuði öllum stundum, er hann fékk viðkomið, að skráningu og frá- gangi þessara hluta. Fyrst í stað fékk hann bráðabirgðahúsrými á Seltjamamesi en síðar var þessum hlutum komið fyrir einnig til bráða- birgða í útihúsum við Nesstofu, sem til stendur að breyta og lagfæra og gera með tímanum að minja- safni um sögu læknisfræðinnar. Þetta tók hug Jóns allan meðan heilsa leyfði. Þar var áhugi hans og má undrast þá miklu elju og úthald, sem hann sýndi þessu hugð- arefni sínu, þótt aldinn væri að árum og hjá flestum sé áhuginn á slíkum hlutum dofnaður á þeim aldri. En áhugi Jóns var alla tíð óbilaður og er ég ræddi við hann síðast fáeinum dogum fyrir andlátið var umræðuefnið Nesstofa og lækn- ingasögusafnið og hann vonaðist til að komast senn heim á ný af sjúkra- húsinu til að geta farið að fást við rannsóknir sínar og skráningarstörf á ný. Og hug sinn sýndi hann einnig með því að ánafna verulegum hluta eigna sinna til uppbyggingar þessa safns, en áður hafði hann gefið Háskólabókasafni hið mikla og dýr- mæta bókasafn sitt og húseign, sem •standa skyldi undir viðbótum og umönnun við bókasafnið. Það hugs- aði hann að yrði hluti af þessu fræð- asetri, til rannsóknar á sögu læknis- fræðinnar, sem hann hafði þegar lagt svo mikið af mörkum til. Jón kvæntist 1930 Kristínu Bjömsdóttur frá Mýrarhúsum á Seltjamamesi, en hún lézt 1972. Voru þau hjón afar samhent um þessi áhugamál Jóns og Kristín, sem var mikil smekkkona, bjó þeim hjónum afar fagurt heimili að Ara- götu 3. Heimilið var prýtt fögrum og vönduðum húsmunum og lista- verkum og marga hluti þar hafði Kristín sjálf gert, enda var hún list- feng og hög í höndum. Hún batt sjálf margar bækur þeirra hjóna í fagurt og vandað band og á öllu mátti sjá, að það var hagur og smekkvísi húsmóðurinnar, sem mótað hafði þetta heimili innan dyra. Og umhvefis húsið var fagur garðurinn, sem Jón, og þau hjón bæði, létu sér einkar annt um. Þau bjón voru bamlaus. Nú er þessi mikli mæringur og velgerðamaður Þjóðminjasafnsins allur og er hans minnzt með sökn- uði hér af öllum þeim, sem kynnt- ust honum. En minnisvarða hafði hann reist sér á margvíslegan hátt með rannsóknum sínum og tillagi til fræðarannsókna. Munu síðari kynslóðir ekki síður meta þessi verk hans og er nú eftir sá þáttur, sem að safnmönnum snýr, að koma á laggirnar þeirri fræða- og rann- sóknamiðstöð, sem hann lagði grundvöllinn að. Vonandi að hann geti frá öðrum sjónarhóli litið yfir starfssvið sitt og megi ánægður verða ef svo til tekst, sem hann sjálfur stefndi að. Þór Magnússon

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.