Morgunblaðið - 09.11.1997, Blaðsíða 35

MORGUNBLAÐIÐ
SKOÐUIM
SUNNUDAGUR 9. NÓVEMBER 1997 35
grun, til að hægt sé að gera þær
ráðstafanir til úrbóta, sem völ er á.
Nútíminn og breyttar
aðstæður
Hraði, rótleysi og tímahrak ein-
kennir nútímann og setur sín spor
á daglega tilveru mjög margra. Vís-
indin hafa ekki farið varhluta af
þessu. Nýjar uppgötvanir koma og
fara. Þær nýju kollvarpa æði oft
gömlum hugmyndum, sem áður
voru taldar traustar.
Það gerist stundum svo hratt, að
jafnvel fagfólk missir áttir. Af því
leiðir óhjákvæmilega öryggisleysi
og sá vandi, að hinn eldri og reynd-
ari verður ekki sú sjálfsagða fyrir-
mynd fyrir hinn yngri, sem eitt sinn
var talið sjálfsagt. Við breyttar að-
stæður verður oft að fínna alveg
nýjar leiðir, sem samræmast þeim.
Stundum verða það einungis tilfinn-
ingaböndin, sem halda kynslóðunum
saman.
Flest fullorðið fólk hefur í mjög
mörg horn að líta í nútímanum og
fæstir geta leyft sér þann munað
að einbeita sér að einu verkefni í
einu. Flestir verða að hafa margt í
takinu samtímis og foreldrar neyð-
ast oft til þess að sinna uppeldi og
ræktun barna sinna, þegar tími og
aðstæður leyfa. Þau koma auk þess
oft að því hlutverki, þegar kraftarn-
ir eru farnir að þverra í dagslok,
meðan börnin bíða hungruð eftir
samvistum við foreldra sína, en þá
gjarnan í samkeppni við alls konar
verkefni, sem hlaðist hafa upp yfir
daginn.
Þroskaferill og þroskaþarfir hafa
hins vegar ekkert breytzt, en eru
þær sömu og alltaf hefur verið og
þörfin fyrir líkamlega, tilfinninga-
lega og vitsmunalega næringu
óbreytt frá upphafi. Mörg börn al-
ast því upp við að vera á einhvern
hátt „vandamál" í tilveru foreldra
sinna, jafnvel þótt foreldrana skorti
hvprki góðan vilja né kærleika.
í róti nútímans er sá illa settur,
sem hefur ekki einhvern innri leið-
arvísi sér til halds, trausts og leið-
beiningar, því að svo mjög hefur
losnað um hefðir þjóðfélagsins og
viðurkennd samskiptamunstur. Því
er oft lítið hald í tillærðum, yfir-
borðskenndum siðareglum, sem eiga
sér ekki rætur og upptök innra með
einstaklingnum. Sá, sem getur ekki
reitt sig á sinn innri mann, er því
illa settur og neyddur til að leita
sér stuðnings með öllum tiltækum
ráðum.
Nákvæmlega þetta er hlutskipti
ákeflega margra barna í dag, jafn-
vel þeirra, sem eiga í sjálfu sér
mjög góða og umhyggjusama for-
eldra, þar eð þjóðfélagsþróun og
hraði nútímans hafa grafið svo
mjög undan heilbrigðu og eðlilegu
fjölskyidulífi, að snertifletir barna
og foreldra verða of fáir og stopul-
ir til að ná að móta barn og leið-
beina því. Margir neyðast til að
fjarstýra umönnun barna sinna og
fela hana einum eða öðrum, sem
tiltækur er. Oftast er um sómafólk
að ræða og það forðar börnum
sannarlega frá því að vera í reiði-
leysi. En þar á móti kemur, að það
leggur oft litlu barni á viðkvæmum
aldri mikinn vanda á herðar. Til-
högunin gerir kröfur til þess, að
barnið geti sjálft unnið úr skilaboð-
um allra þessara aðila - stundum
meira að segja mótsagnakenndum.
Skilaboðin, sem barnið fær svo til
samtímis, eru oft fleiri og flóknari
en barnið getur ráðið við að vinna
úr og verða því haldlítil sem leiðar-
vísir, sem barnið getur nýtt sér.
Sum börn geta að vísu auðveldlega
ráðið fram úr þessum vanda, en
mörg geta það ekki eða illa.
Þrautalendingin verður þá sú að
leita með öllum tiltækum ráðum
eftir einhveiju, sem barnið veit ekki
gjörla, hvað er. Það skynjar að eitt-
hvað vantar, en skilur ekki, hvað
það er. Það leitar bara að einhverri
nothæfri hækju í óvissu tilverunnar.
Á meðan verður annað að bíða.
Fyrir þannig barn verður erfitt að
átta sig á, hvað öðrum líður. Þar
með vantar undirstöðuna til að finna
til samkenndar með öðrum og for-
sendur til að geta sett sig í annarra
manna spor. Þar með vantar og
forsendur til að átta sig á orsaka-
og afieiðingasamböndum í mannleg-
um samskiptum.
Þegar innra öryggi vantar og lít-
ið hald er í hinum innra manni,
verður tilhneigingin til að breyta
áreiti umsvifalaust og umhugs-
unarlaust í athöfn án tillits stil af-
leiðinga auðveldlega ráðandi. Hæfi-
leikinn til að ná valdi á þessum og
öðrum undirstöðuatriðum verður í
lélegri samkeppnisstöðu hjá barni,
sem er í sífelldri næringarleit á til-
finninga- og vitsmunasviðinu, jafn-
vel þótt vel sé séð fyrir því líkam-
lega og barnið ætti, aldri sam-
kvæmt, að vera fært um að flytja
sig yfir á annað og æðra þrep
þroskans. Erfðavísar veita barninu
að vísu örugga en ómeðvitaða leið-
beiningu, en mótun verður meira
og minna eftir happa og glappa
aðferðinni og mótast mest af
harkalegum árekstrum við tilver-
una. Og þar eð lítið barn hefur
ekkert tímaskyn að gagni og getur
ekki hugsað fram í tímann, verður
viðmiðunin fyrst og fremst, hvað
því líkar í það og það skiptið, enda
meðvituð stefnufesta og stefna
engan veginn innan seilingar, þar
eð þessi atriði tilheyra seinni stig-
um þroskans, ef hann þá kemst svo
langt.
Ung- og smábarnavernd í
nútímanum
Ung- og smábarnavernd er heldur
engan veginn undanskilin þeim
vanda, sem heijar á nútímanum og
á í vanda að aðlaga þjónustu sína
að breyttum aðstæðum.
Það að starfsemin sé staðsett á
heilsuverndarstöð eða heilsugæzlu-
stöð og þá helst á stað, sem flestir
þekkja, auðveldar foreldrum að átta
sig á, hvert er hægt að leita. Heim-
sóknir faglærðra hjúkrunarfræð-
inga í heimahús leyfa foreldrum að
ræða vandamál sín og barnsins á
heimavelli. Það er auðveldara og
eðlilegra en að gera slíkt hið sama
innan veggja stofnunar, þar sem
hjúkrunarfræðingur er á heimavelli
en foreldrar og barn gestir.
Barnalæknar voru sá aðili, sem
reið á vaðið varðandi ung- og smá-
varnavernd og hafa lagt hvað mest
af mörkum til þróunar starfsins í
áranna röð.
Fjölskyldulækningar sem sér-
grein, eru hins vegar tiltölulega nýtt
fyrirbæri innan læknisfræðinnar.
Þær hafa það á stefnuskrá sinni að
sinna fjölskyldunni í heild og þá
þverfaglega. Fjölskyldulæknirinn er
á vissan hátt arftaki gamla heimilis-
læknisins, sem átti blómaskeið sitt
meðan þekking læknisfræðinnar var
ekki umfangsmeiri en svo, að einn
og sami læknir gat verið nokkurn
veginn vel heima á flestum sviðum.
Framfarir í læknisfræði eru þó
óumdeilanlegar og þekkingarflóðið
með þeim hætti, að enginn getur
verið jafnvel heima á öllum sviðum.
Fyrir bragðið hafa orðið til sérfræð-
ingar og jafnvel undirsérfræðingar,
sem takmarka starfssvið sitt við ein-
staka þætti en reyna að sinna þeim
í dýpt.
Endurmenntun og símenntun er
því nauðsynlegri nú en nokkru sinni
fyrr, þótt oft verði lítill tími aflögu
til að sinna henni, þrátt fyrir góðan
ásetning.
Það er til þess að gera auðvelt
mál að smíða fagra hugmyndafræði
á hinum ýmsu sviðum, en vandinn
hefst, þegar á að koma glæstum
hugmyndir í framkvæmd.
Enginn getur t.d. unnið sam-
kvæmt þekkingu sinni, hæfni og
hugsjónum nema tími og aðstæður
leyfi. Óheyrilegt vinnuálag getur t.d.
neytt færustu lækna og hjúkrunar-
fræðinga til að vinna langt neðan
við faglega raungetu og knúið alla
til að forgangsraða verkefnum.
Hreinn fjárskortur getur og haft
mjög svipaðar afleiðingar. Víst er
þó, að bráð verkefni verða að hafa
forgang, hvað sem verður um verk-
efni, sem hafa eitthvert biðþol.
Viðvíkjandi ung- og smábama-
iækna eru barnalæknar þó betur
settir en breiðmenntaðir læknar, þar
eð verksviðið er takmarkað við börn.
Breiðmenntaðir læknar sem vinna
þverfaglega, verða hins vegar að
sinna öllu og öllum og þar með verð-
ur ung- og smábarnavernd einungis
einn hlekkur í langri keðju af skyldu-
störfum. Hins vegar hafa heil-
sugæzlu- og heimilislæknar oft betri
yfirsýn yfir heilbrigðismál íjölskyld-
unnar allrar. En til þess þurfa þeir
þó að vera farnir að kynnast fjöl-
skyldunni vel og eiga við hana já-
kvæð samskipti.
Það getur orðið mjög erfitt að
vinna samkvæmt hugsjónum fjöl-
skyldulækninganna, svo ágætar sem
þær eru í sjálfu sér, ef starfið þyng-
ist sí og æ, þannig að sinna verði
fleiri og veikari sjúklingum en áður.
Sú þróun virðist í sjónmáli, verði
haldið áfram að sverfa að sjúkra-
hússþjónustu í sparnaðarskyni.
Heimahjúkrunarþjónusta hlýtur þá
einnig að þyngjast til muna og þá
virðist hætt við að ung- og smá-
barnavernd mæti afgangi, þar eð sú
þjónusta hefur nokkurt biðþol og er
sjaldnast eins brýn og bráðaþjón-
usta.
Á flestum heilsugæzlustöðvum í
Reykjavíkurborg hafa heilsuvernd-
arhjúkrunarfræðingar, barnalækn-
ar og heilsugæzlulæknar unnið
saman að ungbarnavernd á undan-
förnum árum en í ýmsum hlutföllum
þó.
Svo framarlega sem samvinna
er góð, hefur þetta fyrirkomulag
marga kosti, en einnig þann ágalla,
að samfella í starfi er bundin af því
að tími og aðstæður leyfi að sam-
stilla vinnu allra þessara aðila. Oft
er erfitt fyrir þá að vera á lausu
samtímis til að bera saman bækur
sínar.
Auk þess er bráðnauðsynlegt að
hægt sé að koma því, sem afbrigði-
legt þykir, fljótt og vel tii þeirra
aðila í þjóðfélaginu, sem líklegastir
eru til að geta tekið málið til nánari
athugunar og meðferðar. Ýmsir
möguleikar eru fyrir hendi bæði
hvað varðar heilbrigðis- og félags-
lega þáttinn, en víða hafa myndazt
stíflur og flöskuhálsar í kerfinu,
þannig að biðtími verður lengri en
góðu hófi gengir og leysanleg vanda-
mál geta þá náð að festast og verða
erfiðari viðfangs, en vera mundi, ef
völ væri á greiningu og úrlausn strax
eða fljótlega.
Nauðsynlegast af öllu er þó, að
þjóðfélagið skapi foreldrum aðstöðu
til að rækta börn sín og forða þeim
frá því tómi hið innra, sem gerir þau
að varnarlausri bráð fyrir miður
heppileg áhrif utan frá og innan.
Sá, sem er varnarlaus gegn innri
ólgu, verður léttilega ofbeldishneigð
að bráð og sá sem er meira og minna
tómur að innan, fellur léttiiega í þá
freistni að leita sér augnabliksfróun-
ar í áfengis- eða vímuefnaneyzlu og
annarri fíkn.
Allir foreldrar vilja sjá börn sín
vaxa úr grasi með heilbrigðan innri
mann og stefnufestu í flókinni til-
veru. reynslan hefur kennt mér, að
þar eru efst á blaði foreldrar, sem
hafa sjálfir beðið skipbrot í tilver-
unni af ástæðum, sem hægt hefði
verið að afstýra með tímabærum
forvarnaaðgerðum.
Enda vita þeir foreldrar manna
bezt, hve dýru verði getur orðið að
borga mistök og vanrækslu á þessu
sviði.
Höfundur er fyrrverandi
yfirlæknir barnadeildar
Heilsuverndarstöðvar
Reykjavíkur.
Ertu búinn að
skipta um bremsuklossa?
Komdu í skoðun
TOYOTA Nýbýlavegi 4-8
lÍMaild S. 563 4400
Nuddndm
Kvöld- og helgarnam
hefst þann 12. janúar
næstkomandi.
■ Námið tekur 1 'h ár.
■ Kennt er klassiskt nudd, slökunarnudd,
íþróttanudd, heildrænt nudd og nudd við
vöðvaspennu.
■ Útskriftarheiti: Nuddfræðingur.
■ Námið er viðurkennt af Félagi
íslenskra nuddfræðínga.
■ Gildi nudds mýkir vöðva, örvar blóðrás,
slakar á taugum og eykur vellíðan.
Nánari upplýsingar mánudaga kl. 11-18
og miivikudaga kl. 16-18 í símum
567 8921 og 567 8922
Nuddskóh GuðmundaK