Morgunblaðið - 16.10.2003, Blaðsíða 29

MORGUNBLAÐIÐ FIMMTUDAGUR 16. OKTÓBER 2003 29
LÍKLEGA er Tony Blaireinhver einlægasti stjórn-málamaður sem ég hefnokkru sinni kynnst en ég
tel að skoðanir hans geti ekki farið
saman við starf hans sem leiðtogi
Verkamannaflokksins. Blair er ekki
jafnaðarmaður,“ segir Roy Hatt-
ersley, varaleiðtogi breska Verka-
mannaflokksins árin 1982–1993 og
aðstoðarutanríkisráðherra í þorska-
stríðinu við Íslendinga 1975–1976.
Hattersley er vinsæll fréttaskýrandi
í breskum fjölmiðlum, ekki síst þeg-
ar fjallað er um flokkinn og Tony
Blair sem hann telur að hafi sveigt
stefnu flokksins allt of langt til
hægri.
Hattersley var aðlaður er hann
dró sig í hlé í neðri deild þingsins
1997. Hann hefur ritað fjölda bóka,
einkum á sviði sagnfræði og stjórn-
mála og starfar enn sem blaðamaður
þótt hann sé kominn yfir sjötugt.
Hann hyggst rita hér grein fyrir
Daily Mail um rannsóknir Íslenskr-
ar erfðagreiningar.
„Ég held að Blair hafi meiri trú á
einkaframtakinu en nokkur pólitísk-
ur leiðtogi sem ég hef kynnst í
nokkrum flokki,“ segir Hattersley.
„Thatcher reyndi ekki að koma á
einkarekstri í heilbrigðisþjónust-
unni, hún reyndi ekki að fá því fram-
gengt að einkafyrirtækjum yrði falið
að reka sjúkrahús og skóla, eins og
Blair hefur gert. Þetta sýnir hve
langt við erum komin frá hefðbund-
inni jafnaðarstefnu. Við töldum að
Thatcher væri sjálf holdtekja hinnar
harkalegu íhaldsstefnu. Stefnu
þeirra sem sögðu að menn ættu að
berjast til að komast á tindinn, þeir
hæfustu kæmust af, hinir yrðu ut-
anveltu, samkeppnin ætti að stýra
öllu. Blair hefur að sumu leyti farið
fram úr Thatcher í þessum efnum.“
Of langt til vinstri
– En getur ekki verið að þið hafið
verið komin of langt í hina áttina?
„Svo sannarlega, við vorum það.
Almenningur gat ekki hugsað sér að
kjósa Verkamannaflokkinn á níunda
áratugnum. Neil Kinnock, þáver-
andi leiðtogi flokksins, er hófsamur
maður sem hefði getað fært flokkn-
um sigur. En það var fólk í flokknum
sem notaði sér klofning til að þvinga
fram fáránleg mál. Og þótt við lýst-
um ekki sjálfir yfir stuðningi við þau
hafði fólk á tilfinningunni að í Verka-
mannaflokknum væru öfgamenn
sem lékju lausum hala.“
– Þú segir að rétturinn til að velja
milli sjúkrahúsa muni ekki koma
tekjulitlu fólki til góða. En hvernig
viltu stytta biðlistana?
„Menn leysa ekki biðlistavandann
með því að koma á einkareknum
sjúkrahúsum við hliðina á þeim op-
inberu. Þessar hugmyndir eru að-
eins dæmi um ofurtrú Blairs á sam-
keppni, hún leysi allt. Hann leggur
til að nokkur afburðasjúkrahús fái
að starfa án yfirstjórnar ríkisvalds-
ins, þau verða eftir sem áður í eigu
ríkisins en fá sjálfstæði í rekstr-
inum. Hugsunin er að í borg sé t.d.
eitt sjúkrahús af þessu tagi, þar sem
ekkert sé til sparað en önnur sjúkra-
hús verði rekin með hefðbundnum
hætti. Hin síðarnefndu muni hins
vegar batna vegna samkeppninnar.
Þetta tel ég að muni alls ekki ger-
ast. Það sem gerist er að fólk eins og
ég mun tryggja sér aðgang að besta
spítalanum með því að notfæra sér
talandann. Kröfuharðir millistétt-
armenn kjafta sig inn. Fátækt fólk,
sem á erfitt með að tjá sig, skortir
sjálfstraust, verður að sætta sig við
lélegri stofnun. Í stuttu máli: sjálf-
stæða sjúkrahúsið verður betra, það
laðar til sín besta starfsfólkið en hin
verða sennilega verri en ella.
Ég veit ekki hvernig þetta er hjá
ykkur en mín reynsla af bresku
samfélagi hefur kennt mér að þegar
reglunni um sams konar þjónustu er
fórnað og boðnir valkostir hverfi líka
jafnréttið. Í gamla kjördæminu
mínu voru um 60% kjósenda inn-
flytjendur, þar var þetta alltaf þann-
ig þegar valkostir voru fyrir hendi
að hvítir, vel menntaðir millistétt-
armenn tryggðu sér stærsta skerf-
inn. Hinir fengu leifarnar.“
Hattersley segist hafa verið talinn
á hægri væng flokksins þangað til
Blair náði völdum og bendir á að
þekktir vinstrisinnar á borð við
Tony Benn hafi ávallt barist hart
gegn sér. Nú segist Hattersley yf-
irleitt vera talinn vinstra megin, það
sýni vel hvaða umskipti hafi orðið.
Hann segist þó aldrei munu ganga
úr flokknum.
„Ég hef aldrei verið í hópi þeirra
sem segja að Blair sé óheiðarlegur,“
segir Hattersley. „Ég held að hann
hafi mjög sterka sannfæringu fyrir
því sem hann segir og gerir. Ég
þekki Blair ágætlega, hann vann
fyrir mig í nokkur ár. Sumir íhalds-
menn kalla hann nú lygara og það
finnst mér forkastanlegt. Ég held að
enginn klófesti atkvæði með svo
öfgafullum málflutningi. Lítum á
Írak. Ég er sannfærður um að Blair
taldi það vera siðferðislega skyldu
sína að gera það sem hann gerði.“
Rétturinn til
„fyrirbyggjandi aðgerða“
– Varst þú á móti stríðinu?
„Ég snerist að lokum gegn því en
fyrst var ég ekki viss. Ég skrifaði
grein í Guardian áður en stríðið
byrjaði og kallaði hana „Játningar
óvænts hauks“. Ef við álitum að
Bretlandi eða breskum bækistöðv-
um væri raunverulega ógnað taldi
ég að við hefðum rétt til að grípa til
fyrirbyggjandi aðgerða gegn þeirri
ógn. En þegar mér varð ljóst að
þessi ógn var ekki til staðar skipti ég
um skoðun. Það kom í ljós að menn
nefndu ýmsar ástæður fyrir hern-
aðinum og þá skildi ég að ekki var
nein traust ástæða fyrir stríði. En
almennt tel ég að ríki geti haft rétt
til að verjast því sem gæti gerst ef
ekki væri gripið til árásar.“
Hattersley lauk á sínum tíma
námi í hagfræði við háskólann í út-
gerðarborginni Hull. Hann segist þó
ekki hafa kynnst sjómönnum að ráði
„en við fórum oft á hafnarkrárnar af
því að þær voru opnar svo lengi á
kvöldin“ segir hann og brosir.
– Þú varst ekki beint vinsæll hér-
lendis 1975, menn sögðu að þú værir
ósvífinn og helltu yfir þig skömm-
unum í fjölmiðlum. Var þetta þýtt
fyrir þig á ensku?
„Já þetta var þýtt fyrir mig, East
sendiherra lét gera það, allt saman
þýtt. Ég tók þetta ekki neitt óskap-
lega nærri mér þá enda ungur og
metnaðargjarn! En ég get sagt frá
því að ég vildi að við sættumst á
lægri þorskveiðikvóta en menn
ákváðu í London að væri algert lág-
mark og ástæðan var að ég vissi að
við myndum á endanum tapa þessu
reiptogi. Sjómenn í Grimsby og ann-
ars staðar vildu heldur ekki slags-
mál, þeir voru sammála mér og vildu
sætta sig við tilboð Íslendinga þótt
það væri ekki gott.
En þeir sem ekki vildu láta undan
voru útgerðarmenn, eigendur skip-
anna og ráðuneyti landbúnaðarmála
sem fór með sjávarútvegsmálin.
Hefðin í ráðuneytinu hafði lengi ver-
ið að taka fyrst og fremst tillit til
sjónarmiða stórbænda og útgerða.
Þeir vildu einfaldlega ekki láta okk-
ur um að reyna að semja um lausn á
grundvelli venjulegra aðferða í al-
þjóðasamskiptum.
Ljóst frá upphafi að
Íslendingar myndu sigra
Það var ljóst frá upphafi að Ís-
lendingar myndu vinna og ég er
sammála þeim sem segja að við höf-
um ofmetið stöðu okkar. Ég vildi
reyna að fá eins háan kvóta og hægt
var en mér var falið að þrýsta enn
meira á ykkur. Þetta var auðvitað
rökrétt stefna og fullkomlega verj-
andi og sanngjörn frá sjónarhóli lag-
anna.
Ég man að Callaghan utanrík-
isráðherra var ekki endilega svo
mikið á móti rökum ykkar um stöðu
fiskstofnanna en hann fordæmdi
einhliða aðferðina sem þið beittuð til
að stækka lögsöguna. Aðferðin var
ólögleg og óviðunandi. Hvers vegna
gátu stjórnvöld í Reykjavík ekki far-
ið eftir alþjóðlegum reglum í þessu
máli og samið? Ég held að við hefð-
um samþykkt kröfur ykkar þegar í
stað ef þið hefðuð farið þessa leið en
ekki beitt einhliða aðgerðum. En
reiði Callaghans og hörð afstaða
landbúnaðarráðuneytisins varð til
þess að allt fór í hnút.“
– Er það rétt að þú hafir lesið rit
Laxness til að reyna að skilja þjóð-
arkarakter okkar?
„Já ég las Sjálfstætt fólk og á enn
bókina, hún lýsir reyndar nöturlegu
lífi. Sendiherrann gaf mér bókina
eftir fyrstu ferðina mína hingað og
sagði að ég myndi skilja Íslendings-
eðlið betur ef ég læsi hana. East var
indæll maður og hafnaði stöðuhækk-
un eftir landhelgisdeiluna. Hann
vildi vera hér lengur og taldi sig hafa
góða möguleika á að græða sárin
eftir deilurnar vegna þess að hann
þekkti orðið vel til hérna.
Smáþjóð þjösnast á risa
En hvers vegna þið unnuð? Nú
verð ég víst að gæta mín og sleppa
allri ósvífni en ég held að skynsem-
isskorturinn í almenningsáliti
heimsins hafi komið ykkur til hjálp-
ar. Þið eruð lítil þjóð og menn töldu
að við værum stórveldi. Fólk virtist
ekki telja að það skipti máli að þjóð-
artekjur ykkar voru um 30% hærri
miðað við mannfjölda en hjá okkur.
Menn sögðu að við værum risinn
sem væri að þjösnast á smáþjóðinni
en í reynd vorum við heldur illa
staddir þá og það var rík þjóð sem
traðkaði á okkur. Staða sjómann-
anna okkar var verri en ykkar.
En þótt við gætum bent á öll þessi
rök vissi ég að þið mynduð vinna, að
nokkru leyti vegna þess að ég vissi
að þið mynduð berjast með kjafti og
klóm, ekkert gefa eftir. Ég ætla að
nefna dæmi. Þegar ég lenti á flug-
vellinum haustið ’75 hafði ég fengið
þau fyrirmæli að semja alls ekki
undir þrýstingi. En sendiherrann
sagði mér þá að rétt eftir að vélin hóf
sig á loft með samninganefndina í
Englandi hefði komið til átaka á
miðunum, íslenskur fallbyssubátur
hefði klippt á togvíra.
Ef ég hefði farið eftir bókstaf fyr-
irmælanna frá Wilson forsætisráð-
herra hefði ég farið strax aftur heim.
Fyrirmælin voru mjög skýr. En ég
velti fyrir mér hvort þið mynduð
klippa á togvíra í hvert skipti sem
við kæmum hingað, eins og til að
fagna komu okkar! Ef ég neitaði allt-
af að semja vegna slíkra atburða
myndum við alls ekki semja svo að
ég ákvað að vera hér áfram og
reyna. Ekki vegna þess að ég væri
sammála ykkur en ég vildi draga eft-
ir mætti úr tjóninu sem óumflýj-
anlegt niðurlag okkar myndi valda.“
Hattersley virðist ekki lengur
erfa skammirnar við Íslendinga.
„Kannski trúirðu mér ekki en ég á
ágætar minningar héðan. Mér var
ekki hlíft, það er rétt, en mér líkaði
vel við landið. Innst inni er ég alltaf
mjög hrifinn af Norðurlöndunum og
heima var ég oft ásakaður fyrir að
vilja gera Bretland að stórri Svíþjóð.
Landslagið er fallegt og mér líkar
vel við loftslagið og fólkið. Stjórn-
málamennirnir ykkar voru ein-
staklega ljúfmannlegir. Ég man að
forsætisráðherrann [Geir Hall-
grímsson] kom til London og var
einstaklega prúður og kurteis mað-
ur. Maður hafði jafnvel á tilfinning-
unni að honum þætt leitt að þurfa að
vera svona þver en hann útskýrði að
um grundvallaratvinnuveg þjóð-
arinnar væri að ræða og honum
bæri skylda til að verja hagsmuni
þjóðar sinnar,“ segir Roy Hattersley
að lokum.
Roy Hattersley um landhelgisdeiluna 1975–1976: „En þótt við gætum bent á öll þessi rök vissi ég að þið mynduð
vinna, að nokkru leyti vegna þess að ég vissi að þið mynduð berjast með kjafti og klóm, ekkert gefa eftir.“
Aukið val grefur
undan jafnrétti
Roy Hattersley var varaleiðtogi Verkamannaflokksins breska í mörg ár og nokkru
áður aðstoðarutanríkisráðherra þegar deilt var við Íslendinga um landhelgismál.
Kristján Jónsson ræddi við hann um bresk stjórnmál og gagnið af því að lesa Laxness.
kjon@mbl.is
’ Sendiherranngaf mér bókina eftir
fyrstu ferðina mína
hingað og sagði að
ég myndi skilja Ís-
lendingseðlið betur
ef ég læsi hana. ‘
Morgunblaðið/Kristinn
él- og raf-
yptur frá
r Vestur-
ggertsson,
al á þess-
tan. Sum-
tir dýr og
fyrir hvað
ur. Hann
rainwork,
nce“. Mér
t enda var
honum.“
i lögðu á
reyringar
mkvæmd-
það hefði
lljónir
mkvæmdir
þrátt fyrir
unin var
rfið þann
ta hennar
alls verks-
milljónir
jör hljóð-
na. Þar af
Bandarík-
a. Inni í
væmdin á
frá virkj-
66 KV og
pennistöð-
kureyri.“
ekki alveg
r í ánni og
íss höfðu
en fyrsta
r vitað að
r truflanir
á rennsli árinnar að vetrarlagi
vegna íss. Steinn Steinsen, bæjar-
stjóri á Akureyri, hafði gert sér ferð
til að heimsækja bændur í Laxárdal
árið 1937 til þess að fá hjá þeim upp-
lýsingar um þessar rennslistruflan-
ir. Það kom á daginn að fljótt urðu
truflanir á fyrstu virkjuninni, sem
höfðu áhrif á reksturinn og afhend-
ingu á orku. Þetta varð til þess að
menn fóru að leita leiða til þess að
minnka þessar truflanir og árið
1947 var fyrsta stíflan við Mývatns-
ósa gerð og syðsta kvíslin af þremur
stífluð með svokallaðri Haganes-
stíflu. Í ágúst 1953 veitti atvinnu-
málaráðuneytið Laxárvirkjun heim-
ild til þess að fara í frekari
stífluaðgerð og þá var stíflað í Mið-
kvísl og Geirastaðakvísl. Það sýndi
sig fljótt að þessi framkvæmd hafði
veruleg áhrif til batnaðar, rennsli
varð stöðugra úr Mývatni. Áhrif
truflananna voru fyrst og fremst á
notendur, afhending rafmagns var
óstöðug. Ég get nefnt dæmi, að einn
veturinn stíflaðist áin alveg, þannig
að Laxárvirkjanir stöðvuðust alveg
og var ekkert rafmagn á staðnum.
Þá var gripið til þess ráðs að gang-
setja dísilvélar í síldarverksmiðj-
unni á Hjalteyri til að útvega raf-
magn austur í virkjun. Þá var
Akureyrarbær rafmagnslaus í tvo
heila sólarhringa en á þeim tíma fór
frostið ekki niður fyrir 10 gráður. Í
4–5 sólarhringa til viðbótar var
meira og minna rafmagnslaust í
bænum og næsta nágrenni. Þetta
var alvarlegasta dæmið um áhrif
þessara truflana.“
Sandburður valdið erfiðleikum
Knútur sagði að sandburður í
Laxá hefði valdið miklum erfiðleik-
um og sliti á vélum. Eftir aðeins 10
ár hefði þurft að fara í viðgerðir á
vatnshjólinu í Laxá II. „Árið 1982
var hjólið svo tekið til gagngerrar
viðgerðar og m.a. soðið um 900 kg af
rafsuðuvír á hjólið. Menn höfðu ekki
mikla trú á þeirri viðgerð en þetta
var nú gert og gekk bara mjög vel.“
Svokallaður þrýstijöfnunartank-
ur var reistur við enda aðrennsl-
ispípunnar. Á veturna myndaðist
þykkur ís á yfirborði tanksins en
þegar svo gerði blota losnaði ísinn
frá járninu og vildi hrynja niður í vél
og valda töluverðum skemmdum.
„Menn leituðu leiða til að koma í veg
fyrir þetta og niðurstaðan varð sú
að koma fyrir járnmottum við
vatnsborðið innan á hringnum og
þar hékk ísinn þar til hann fór að
bráðna.“
ð Laxá II.
r ofan. Framkvæmdir hófust í ágúst 1950.
ar tekin í notkun
kjun
daga