Morgunblaðið - 16.04.2005, Blaðsíða 11

MORGUNBLAÐIÐ LAUGARDAGUR 16. APRÍL 2005 11
FRÉTTIR
Eddufelli 2 - sími 557 1730 Bæjarlind 6 - sími 554 7030
Str. 36-56
Nýtt
kortatímabil
MORGUNBLAÐINU hefur borist
yfirlýsing frá forstöðumönnum 15
safna um vinnubrögð Safnaráðs, en
nýlega var tilkynnt um úthlutun
ráðsins á styrkjum.
„Safnaráð hefur nýlega sent út
tilkynningu um úthlutanir úr safna-
sjóði fyrir árið 2005. Nema þær alls
rúmlega 64 millj. kr. Bryddað er
upp á ákveðnum en afar umdeildum
nýmælum við úthlutunina og hafa
forstöðumenn fjölmargra safna lýst
yfir mikilli óánægju og vandlætingu
á vinnubrögðum Safnaráðs. Í um-
ræðu um málið á netvettvangi safn-
manna hafa menn tjáð skoðanir sín-
ar og mörg þung orð verið látin
falla, svo sem skilningsleysi, lítils-
virðing og misbeiting valds. Í þess-
ari grein viljum við gera lesendum
Morgunblaðsins grein fyrir stöðu
málsins og lýsa afstöðu okkar til
þess.
Gróska og vitundarvakning
Mikil gróska hefur verið í upp-
byggingu og rekstri margs konar
safna undanfarin 10–15 ár og má í
því sambandi tala um vakningu
meðal safnmanna, stjórnmálamanna
og þorra landsmanna. Miklum
menningarverðmætum hefur verið
bjargað og komið til sýningar þar
sem nýjar leiðir í miðlun og rekstri
hafa verið reyndar og aðsókn og
áhugi almennings hefur aukist stór-
lega. Söfnin virka ekki lengur eins
og „kalkaðar grafir“ gamalla hluta
heldur lifandi vettvangur fyrir
fræðslu og miðlun þjóðarsögunnar.
Til hliðar við hið hefðbundna starf
hafa sum söfnin verið opnuð fyrir
margvíslega aðra menningarstarf-
semi og eru í raun helstu menning-
arstofnanir í sínum byggðarlögum.
Ef tala má um árangur í safn-
starfi þá er hann augljós. Fagleg
sjónarmið og fjölbreytni ráða ferð-
inni, söfnin eru víða helsta aðdrátt-
arafl fyrir ferðamenn og undirstaða
ferðaþjónustu, samband almennings
við söfnin hefur aukist stórlega og
íslenskt safnstarf hefur hlotið al-
þjóðlega viðurkenningu. Að baki
býr vitundarvakning um varðveislu
þjóðararfsins og að hún gegni mik-
ilvægu hlutverki í almannafræðslu,
atvinnuþróun og sjálfsvirðingu
þjóðarinnar. Þar hefur þjóðminja-
vörður, Þjóðminja-/Safnaráð og
stjórnmálamenn stutt dyggilega við
framtak einstaklinga og félaga.
Fjárhagsgrunnurinn að starfsemi
safnanna eru framlög frá héraðs-
og sveitastjórnum sem gera þeim
kleift að standa undir lágmarks-
rekstri en rekstrarstyrkir frá ríkinu
gegnum Þjóðminjaráð og síðar
Safnaráð hafa tryggt að hægt var
að ráða menntað fólk til að stýra
söfnunum. Margir þessara for-
stöðumanna hafa af elju ýmist
breytt starfi stofnana sinna frá því
sem áður var eða leitt mikið upp-
byggingarstarf við erfið skilyrði.
Fagleg sjónarmið
eða lítilsvirðing?
Í þjóðminjalögunum gömlu sagði
að „laun forstöðumanns byggða-
safns (…) skulu greidd að hálfu úr
ríkissjóði“. Þó að í safnalögum frá
2000 sé ekki kveðið svo skýrt að
orði hafa safnmenn og sveitar-
stjórnarmenn litið svo á að um
þetta atriði giltu óskráð lög um
samvinnu ríkisins og sveitarfélaga,
enda hefur þetta hlutfall rekstr-
arstyrks frá ríkinu verið grundvöll-
ur faglegs og kröftugs starfs hjá
minni söfnum á landsbyggðinni eins
og áður er lýst. Undanfarin 3 ár
hefur Safnaráð úthlutað rekstrar-
styrkjum samkvæmt þessari hefð
og verklagsreglum ráðsins. Nú
bregður hins vegar svo við að í stað
þess að hækka styrkinn í samræmi
við launaþróun síðustu ára er hann
lækkaður úr 1500 þús. kr. niður í
400–1200 þús. kr (eftir stærð
safna). Skýring ráðsins er sú að
ákveðið hafi verið að auka verk-
efnastyrki á kostnað rekstrar-
styrkjanna eða eins og segir í rök-
stuðningi: „Með því að leggja meira
fé í mikilvæg verkefni er Safnaráð
að stuðla að framþróun í íslensku
safnastarfi (…). Ekki er hægt að
stuðla að slíkri framþróun í gegnum
rekstrarstyrki, sem renna yfirleitt í
launakostnað eða almennan rekst-
ur.“
Með skýringum Safnaráðs er
a.m.k. tvennt gefið í skyn: Að okkur
safnstjórum sé ekki treyst til að
vinna að framþróun safnastarfs
annars vegar og hins vegar það að
ráðið telur sig hæfara að ákveða
hvað séu mikilvæg verkefni en safn-
stjórarnir í fullu og „faglegu“ starfi
okkar. Við nánari athugun kemur
það í ljós að verkefnastyrkir hafa
hækkað óverulega að krónutölu en
nokkru meira hlutfallslega miðað
við síðasta ár. En jafnframt upp-
götvast að Safnaráð hækkar eigin
rekstrarstyrk um 50% og nemur sá
„eldur“ sem ráðið skarar þannig að
eigin köku nálægt 10 millj. af þeim
64 millj. kr. sem eru til úthlutunar
úr Safnasjóði!
Í safnalögum er Safnaráði þannig
lýst að það sé til eftirlits og þjón-
ustu við söfnin í landinu en nú virð-
ist vera mjög skýr tilhneiging að
byggja upp stofnun inni í Listasafni
Íslands um það „stjórnvald“ sem
Safnaráð kallar sjálft sig. Þegar
það er krafið skýringa á hækk-
uninni til sjálfs sín þá er nefndur
aukinn lögfræðikostnaður, útgáfa
og málþing sem „miðar að upp-
byggingu íslensks safnastarfs“!
Önnur rök
Fyrir lækkun rekstrarstyrkjanna
leggur Safnaráð fram enn önnur
rök. Þau eru að „Safnasjóður er
ekki hugsaður sem bakhjarl þegar
kemur að rekstrarstyrkjum“ og „af-
koma safns á ekki að vera upp á
Safnaráð komin“ og „fjárhags-
grundvöllur þess skal vera tryggð-
ur“ áður en safn hljóti rekstrar-
styrk. Þetta eiga sem sagt að heita
rök fyrir lækkandi rekstrarstyrk.
En það er reyndar ekkert í safna-
lögum sem segir að rekstrarstyrkir
geti ekki verið eins og hefðin býður
eða hvort rekstrarstyrkir eða verk-
efnastyrkir hafi meira vægi.
Í þessu samhengi viljum við svo
endurtaka þá skoðun okkar að
sveitarfélögin og eigendur safnanna
hafa tryggt lágmarks rekstrar-
grundvöll starfseminnar og að hálf-
ur launastyrkur frá ríkinu hafi síð-
an „tryggt“ fagmennsku og gæði í
starfi.
Þessi túlkun og rökleysa í skýr-
ingum Safnaráðs, ásamt því að við
úthlutunarborðið hafi verið ákveðið
hvaða atriði skyldu ráða við útdeil-
ingu verkefnastyrkja, er að okkar
mati eins og hver önnur geðþótta-
ákvörðun sem varin er með óljósum
lagabókstaf.
Nýir herrar – nýir siðir?
Þessi nýju viðhorf og úthlutunar-
aðferðir koma okkur fyrir sjónir
sem algjört skilningsleysi á stöðu
safnanna í landinu og einskær lítils-
virðing við störf okkar. Við spyrjum
hvað valdi þessum sinnaskiptum
sem leitt geta til uppsagna eða
verulegs samdráttar í faglegu
starfi.
Enn má benda á að þetta nýja
ráðslag er í flestum aðalatriðum
brot á skýrum vinnulagsreglum
Safnaráðs sem settar voru árið
2003 eða á þeim tíma þegar þjóð-
minjavörður gegndi formennsku í
ráðinu.
Í Safnaráði sitja auk þjóðminja-
varðar, forstöðumenn Listasafns Ís-
lands og Náttúrufræðistofnunar,
einnig eru þar fulltrúi félags safn-
manna og sveitarstjórna. Í úthlut-
unarnefnd Safnasjóðs eru hins veg-
ar aðeins fyrrnefndir forstöðumenn
vegna meintrar vanhæfni hinna.
Fyrir rúmu ári tók forstöðumaður
Listasafnsins við formennsku. Í
þeirri stöðu sem upp er komin nú
er eðlilegt að komi efi í hugum okk-
ar um skipan í Safnaráð og hverjir
séu yfirleitt hæfir til að veita úr
„fjárvana“ Safnasjóði. Í hvaða að-
stöðu eru forstöðumenn höfuðsafn-
anna þriggja sem hafa hundruð
milljóna króna í rekstrarstyrki frá
ríkinu og aldrei þurfa að hafa
áhyggjur af launum sínum eða allra
sérfræðinga sinna í faglegu starfi –
eru þeir yfirleitt hæfastir til að
skilja eða meta stöðu „litlu“ safn-
anna í landinu og störf okkar? Eða
skyldu þeir allir hafa gert sér far
um slíkt?
Miðað við stöðu safna okkar og
þá faglegu vinnu sem við teljum
okkur inna af hendi þá er það afar
einkennilegt að rekstrarstyrkirnir
skuli lækkaðir með fyrrgreindum
rökum og sýnist okkur það aðeins
bera vott um vanþekkingu og lítils-
virðingu.
Að lokum
Þessi grein er skrifuð til að skýra
helstu drætti Safnaráðsmálsins eða
eins og það blasir við okkur. Margt
fleira væri hægt að segja um málið
og væntum við þess að frekari um-
ræða um það og einstaka þætti
þess geti farið fram á síðum þessa
ágæta blaðs. Þar má nefna hæfi til
setu í Safnaráði og úthlutunar-
nefnd, misræmi milli auglýsingar
um styrkumsóknir og úthlutana,
flokkun safnanna fyrir rekstrar-
styrki, valið á verkefnastyrkjum,
rekstur og framtíð Safnaráðs
o.s.frv.
Okkur er það fullljóst að vandinn
sem söfn okkar búa við er ekki að-
eins frá Safnaráði kominn. Megin-
vandinn er fjárskortur sem safna-
sjóður býr við, en það afsakar
engan veginn ráðslagið.
Að lokum viljum við beina orðum
okkar til menntamálaráðherra og
alþingismanna. Við skorum á ykkur
að leggja meira fé í Safnasjóð og
breyta jafnframt núgildandi safna-
lögum svo þau tryggi jafnræði í
safnstarfsemi í landinu.
Þetta mál er meðal annars
byggðapólitískt. Í hnotskurn snýst
það um hvort almannafé sé deilt út
af sanngirni og á jafnréttis-
grundvelli til reksturs menn-
ingarstofnana. Það snýst um
jafnvægi í menningu og byggð Ís-
lands.
Nánari upplýsingar um Safnaráð,
lög og starfsreglur ásamt skrá yfir
úthlutanir 2005 má finna á heima-
síðu ráðsins: safnarad.is
Ásdís Thoroddsen,
Minjasafninu Hnjóti, Patreksfirði.
Björn Pétursson,
Bæjarminjavörður Hafnarfjarðar.
Elfa Hlín Pétursdóttir,
Minjasafn Austurlands, Egilsstöðum.
Elín S. Sigurðardóttir,
Heimilisiðnaðarsafninu á Blönduósi.
Jóhann Hinriksson,
Ljósmyndasafninu Ísafirði.
Jón Allansson,
Byggðasafninu Görðum, Akranesi.
Jón Jónsson,
Sauðfjársetrinu á Ströndum.
Jón Sigurpálsson,
Byggðasafni Vestfjarða, Ísafirði.
Níels Hafstein,
Safnasafninu, Eyjafirði.
Pétur Kristjánsson,
Tækniminjasafninu á Seyðisfirði.
Pétur Sörensson,
Safnastofnun Fjarðarbyggðar.
Stefanía Gísladóttir,
Bóka- og byggðasafni N-Þingeyinga.
Sveinbjörn Sigurðsson,
Flugsafni Ísl. Akureyri.
Þórður Tómasson og Sverrir Magnússon
á Skógum.
Örlygur Kristfinnsson,
Síldarminjasafninu á Siglufirði.“
Yfirlýsing frá forstöðumönnum fimmtán safna víðs vegar að af landinu
„Heggur sá er hlífa skyldi“
Morgunblaðið/Golli
Bátahúsið er hluti af Síldarminjasafninu á Siglufirði, en sum af söfnunum gagnrýna úthlutun safnaráðs á styrkjum.