Morgunblaðið - 16.03.2013, Blaðsíða 31

Það leitar oft á hug-
ann, hversu takmörkuð
umræðan er um þá
miklu vá sem af áfeng-
inu stafar, en því þakk-
látari verð þegar ég sé
rökum þrungnar grein-
ar eins og grein Árna
Gunnlaugssonar lög-
manns á dögunum sem
dregur fram bitrar
staðreyndir um leið og
aðvaranir eru settar
fram gegn frekari afslætti í þessum
málum. Betur að fleiri skrifuðu svo
beinskeytttar og ígrundaðar greinar.
Alltof oft gleymist þáttur áfengisins í
umræðunni um vímuefnin, jafnvel að
hinni alltof ríku hlutdeild sé gleymt
með öllu. Ástæðan raunar einföld
sem á hefur margsinnis verið bent,
sem sagt sú staðreynd að neytendur
áfengis sem margir hverjir berja sér
á brjóst í hneykslun á hinum ólöglegu
efnum veigra sér við að nefna áfeng-
ið, hinn mikilvirkasta skaðvald sem
og þann sem upphafinu á annarri
neyzlu veldur nær alltaf. Mannlegt
máske en ekki stórmannlegt. Alltof
oft er maður þó minntur á þau mein
sem áfengið veldur, allt yfir í slökktan
lífsneista sem of margar minning-
argreinar tjá skýrast og er þó aðeins
toppur ísjakans.
Í framhaldi af furðulegum sam-
þykktum á landsfundi stærsta stjórn-
málaflokksins, samþykktum sem eru
bindandi fyrir flokksmenn hafi ég
skilið þau furðufræði rétt, reit Árni
Matthíasson mikla ágætis grein í
Morgunblaðið þar sem hann tíundaði
augljósar afleiðingar þessara sam-
þykkta ef framkvæmdar yrðu. Sam-
þykktin um að selja áfengi við hliðina
á mjólkinni í matvörubúðum svo
dæmi sé tekið gengur nefnilega þvert
á það sem virtustu heilbrigðisstofn-
anir alþjóðasamfélagsins hafa ítrekað
gjört samþykktir um þar sem við
auknu aðgengi að áfengi er varað
sterklega. Árni tekur sannanlegt
dæmi um bjórinn þegar hann var
leyfður og afleiðingar þess: tvöföldun
áfengisneyzlu þjóðarinnar á nokkrum
árum og var hún þó talsverð fyrir
með sínum ófyrirsjáanlegu afleið-
ingum. Lækkun áfengiskaupaaldurs
er annað skýrt dæmi sem WHO var-
ar einnig við og ef menn skyldu ekki
vita eða vilja vita fyrir hvað þessi er-
lenda skammstöfun
stendur þá er hér um að
ræða Alþjóðaheilbrigð-
ismálastofnunina sem
byggir álit sitt á óyggj-
andi staðreyndum, en
um það hafa þessir
ágætu landsfund-
arfulltrúar greinilega
aldrei heyrt eða séð.
Mér varð hugsað til
vökumannsins vaska,
Árna frænda míns
Helgasonar, sem alltaf
sótti landsfundi þessa flokks.
Honum hefði í bezta falli þótt þess-
ar samþykktir grátt gaman hjá sínu
fólki, nær væri að segja að honum
hefði þótt slíkt forkastanlegt.
Kannski hefði þetta ekki náð sam-
þykki, ef aðvörunarrödd Árna hefði
enn mátt hljóma á þessari samkundu.
Varla hefur þó ástæðan verið sú að
menn á þeim bæ hafi hugsað til ann-
ars hugsjónamáls sem þó hlaut ekki
náð, sem sé þetta um kristilegu gildin
sem öll löggjöf ætti að taka mið af,
enda kannski ekki auðvelt að koma
þessu tvennu saman eða hvað.
Ég hefi hér minnt á þrjá Árna sem
allir hafa sannleiksorð mælt um
áfengið, tveir þeirra enn á foldu og er
það vel ef á væri hlustað. Við í Bind-
indissamtökunum fögnum því þegar
heilbrigðar skoðanir eru viðraðar
með glöggum rökum jafnt nú sem
fyrr, þegar Árni frændi skrifaði sína
pistla ótölulega um sannleika áfeng-
ismálanna. Við vonum það eitt að
samþykktir stærsta flokks þjóð-
arinnar verði þó bara til heimabrúks,
en verði aldrei að veruleika hjá ís-
lenzkri þjóð.
Eftir Helga Seljan
»Mér varð hugsað til
vökumannsins
vaska, Árna frænda
míns Helgasonar.
Honum hefði í bezta falli
þótt þessar samþykktir
grátt gaman hjá sínu
fólki, nær væri að segja
að honum hefði þótt
slíkt forkastanlegt.
Helgi Seljan
Höfundur er formaður
fjölmiðlanefndar IOGT.
Ærin tilefni
til íhugunar
31
MORGUNBLAÐIÐ LAUGARDAGUR 16. MARS 2013
Þær fregnir sem nú
berast um áhrif Kára-
hnjúkavirkjunar á líf-
ríki Lagarfljóts og
landbrot fram með
fljótinu staðfesta það
sem gagnrýnendur
virkjunarinnar vöruðu
sterklega við í aðdrag-
anda framkvæmda. Er
þar þó aðeins um lítið
brot að ræða af þeim
náttúruspjöllum sem
virkjunin í heild hefur í för með sér.
Álver Alcoa á Reyðarfirði er önnur
hlið á sama teningi og hvað áhrif
þess snertir, umhverfisleg og sam-
félagsleg, gildir það sama að þau
eru aðeins að hluta til komin fram,
m.a. áhrif langtímamengunar á fólk
og umhverfi í Reyðarfirði. Ég
fjallaði um þessar stóriðjufram-
kæmdir í fjölda greina á öllum stig-
um undirbúnings. Það sem tilfært
er orðrétt hér á eftir er tekið úr
formlegum athugasemdum mínum
14. júní 2001 til Skipulagsstofnunar
vegna matsskýrslu Landsvirkjunar
um Kárahnjúkavirkjun.
Gífurleg óafturkræf
umhverfisspjöll
Í upphafi athugasemda minna
sagði eftirfarandi:
„Eins og matsskýrsla Lands-
virkjunar ber með sér hlytust af
byggingu Kárahnjúkavirkjunar gíf-
urleg umhverfisspjöll, margfalt
meiri en af nokkurri framkvæmd
sem til álita hefur komið að ráðast í
hérlendis fram til þessa. Virkj-
unarhugmyndin er tröllaukin jafnt
á íslenskan sem alþjóðlegan mæli-
kvarða og myndi hafa stórfelld nei-
kvæð áhrif á Fljótsdalshérað og há-
lendið inn af því allt til Vatnajökuls.
Fyrirhugað er að safna nær öllu
vatni sem til næst á hálendinu ofan
við u.þ.b. 550 m hæðarlínu á 50 km
belti austur-vestur, frá vatna-
skilum Sauðár og Kverkár í vestri
austur á Hraun, í ein jarðgöng og
leiða að stöðvarhúsi, þaðan sem
vatnið bærist í Lagarfljót. Veita á
saman tveimur stórum jökul-
fljótum, og veldur það eitt út af fyr-
ir sig margháttuðum vandamálum
frá efstu mörkum framkvæmda allt
til ósa, meðal annars hættu og víð-
tækri röskun af völd-
um flóða og grunn-
vatnsbreytinga. … Þá
yrðu áhrif á vatnalíf á
svæðinu mikil og til-
finnanleg en vernd-
argildi þess er van-
metið í matsskýrslu.
Varðar það bæði
stöðuvötn, dragár og
og jökulár, þar á með-
al Lagarfljót sem yrði
mun lífminna og kor-
gugra og litur þess
breyttist.
Vatnalíf og
vatnaflutningar
Ítarleg skýrsla [S35: Vatnalífríki
á virkjanaslóð] er eitt af bakgögn-
um matsskýrslu og af lestri hennar
verða fyrst ljós þau víðtæku nei-
kvæðu áhrif sem virkjunin myndi
hafa á vatnalífríki og nytjar af því,
bæði fyrir dýrastofna og veiði. Þar
sem rannsóknir að baki skýrslunni
byggja flestar á punktmælingum
eins sumars eru þær eðlilega tak-
markaðar og mikið vantar á að vist-
fræðileg heildarmynd af fyrirhug-
aðri röskun vegna virkjunarinnar
liggi fyrir. … Mikil miðlunarlón
ásamt flutningi Jökulsár á Dal yfir í
Lagarfljót og flutningi meirihluta
vatnsins úr Kelduá yfir í Jökulsá í
Fljótsdal gerir þessa virkjunar-
hugmynd einstæða í neikvæðum
skilningi og varhugaverðari en áð-
ur hefur komið til umræðu hér-
lendis. Að því er varðar bæði stór-
fljótin, Jökulsá á Dal og Jökulsá í
Fljótsdal, sem og fyrir Kelduá, eru
ráðgerðir vatnaflutningar mjög
neikvæðir, bæði að því er lífríki og
áhrif á útlit varðar. Ekki síst á
þetta við um Lagarfljót. Slíkum
vatnaflutningum ætti skilyrðislaust
að hafna hérlendis, en með bygg-
ingu Kárahnjúkavirkjunar væri
fordæmi gefið sem ekki sæi fyrir
endann á. …
Ekki virðist litið á stærð Lag-
arfljóts í þessu samhengi og þann
mikla lífmassa sem það hefur að
geyma í heild, þar á meðal í lax-
fiskum. Veiði hefur um aldir verið
talin til hlunninda á mörgum bæj-
um við fljótið en ekki er að sjá
neina umfjöllun um það í mats-
skýrslu.“
Áhrifin á Lagarfljót
og umhverfi
Í umsögn minni 2001 vitnaði ég
til ýmissa þátta í matsskýrslunni,
m.a. eftirfarandi orða Landsvirkj-
unar um verndargildi fljótsins:
„Verndargildi Lagarfljóts er á
heildina litið í meðallagi og er
hærra en ella vegna þess að í því
finnast allar þrjár íslensku lax-
fiskategundirnar, bleikja urriði og
lax, auk hornsílis.“ Um þetta sagði
ég orðrétt:
„Þessu mati, „í meðallagi“, er
undirritaður ósammála og telur að
verndargildi Lagarfljóts eigi að
teljast hátt. Enginn hefur rétt til að
breyta umhverfi Lagarfljóts eins
og yrði með umræddri veitu frá
Jökulsá á Dal. Með tilkomu hennar
væri með einu pennastriki gjör-
breytt náttúrulegu eðli vatnsfalls
sem um árþúsundir hefur runnið
um Fljótsdalshérað, verið tilefni
nafngiftar þess og daglegur, órofa
þáttur í lífi kynslóðanna sem búið
hafa á bökkum þess. Þessu fljóti má
af menningarlegum og siðferðileg-
um ástæðum ekki gjörbreyta eins
og hér er að stefnt.Það verður að
teljast alltof þröngt sjónarhorn í
mati á verndargildi að líta aðeins á
vistfræðiþáttinn eða fjölda fiski-
stofna í fljótinu. Menningarþátt-
urinn og sagnhelgi eiga að vega hér
þungt en slíka nálgun er ekki að
finna í matsskýrslu og einnig það
er augljós vöntun.“
Þetta er örlítið brot af aðvör-
unarorðum sem ég viðhafði áður en
Siv Friðleifsdóttir umhverf-
isráðherra lét undan pólitískum
þrýstingi og sneri við niðurstöðu
Skipulagsstofnunar.
Ófarnaðurinn sem nú blasir við
er dýrkeyptur og verður seint
bættur, en það minnsta sem hægt
er að gera er að læra af reynslunni
þegar aðrar slíkar stórfram-
kvæmdir koma til umræðu.
Eftir Hjörleif
Guttormsson
» Ófarnaðurinn sem
nú blasir við er dýr-
keyptur og verður seint
bættur, en það minnsta
sem hægt er að gera er
að læra af reynsl-
unni …
Hjörleifur
Guttormsson
Höfundur er náttúrufræðingur.
Kárahnjúkavirkjun og
eyðileggingin á Lagarfljóti
Verklegur dagur Nemendur í grunnnámsdeild Lögregluskóla ríkisins voru meðal annars upplýstir um búnað bifreiða á verklegum degi í gær og þurftu til dæmis að greina dekk.
Kristinn